HER 2 7 ETE sr ‘i “ È 1 x Se = «XI TRS ET SS RISSA BERT TSI DICONO 45 KE
FOREL
HARVARD UNIVERSITY
LIBRARY
OF THE
Museum of Comparative Zoology
ia
1 a
nr A H Hib L Dr aha
i à (Le iX au
; , { = » DUET = N i TA ET x RN ore ak «ale BEN a ole Are a MES A i A ù LI AN ; ; i n | n bl VAE i D il Vr Lil A È My di 7 È i | | PM i) if E ! Ve d I Nee | i | 2 i | 5 n 4 i h ï = Ne 7 hi N
du nn ra <tr RS ee che out sai frite ni dl A i À i Bet Maesen pri n M AA Ain vu | 4 | CR e og iad NE
DEEL 112 1969
TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE
UITGEGEVEN DOOR
DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING
| Tijdschrift voor Entomologie, deel 112, 1969 |
Afleveringen 1—3 verschenen 9 mei 1969 > 4—6 5 22 augustus È 5 719 ie 29 december e
INHOUD VAN DEEL 112
Aspöck, Horst, Ulrike Aspöck und Olga M. Martynova. — Untersuchungen über die Rhaphidiiden-Fauna der Sowjet-Union (Insecta, Raphidioptera) .
Diakonoff, A. — Tortricidae from the Seychelles and Aldabra (Lepidoptera) . Eisikowitch, D., zie Galil.
Galil, J. and D. Eisikowitch. — Further studies on the pollination ecology of Ficus cycomorus L. (Hymenoptera, Chalcidoidea, Agaonidae) .
Lempke, B. J. — Catalogus der Nederlandse Me SÌ ftiende ar plement) MO EN a HERE:
Lith, J. P. van. — Descriptions of some Indo-Australian Psenulus and revision of the group of Psenulus ee in Ge cidae, Psenini) . oe ids BN
Lieftinck, M. S. — The melectine genus Ezpavlovskia Popov, 1955, with notes on its distribution and host relations (Hymenoptera, Apoidea, Anthophoridae)
Malicky, Hans. — Versuch einer Analyse der ökologischen Beziehungen zwischen Lycaeniden (Lepidoptera) und Formiciden (Hymenoptera) .
Rossem, G. van. — A study of the genus Meringopus Foerster in Europe and of some related species from Asia (Hymenoptera, Ichneumonidae, Cryptinae)
——, — A revision of the genus Cryptus Fabricius s. str. in the western Palearctic region, with keys to genera of Cryptina and species of Cryptus
(Hymenoptera, Ichneumonidae)
Register
123
81
US
197
101
215
165
299
DID
Du
Le
ginder red
HAEG
D Oye VS
DEEL 112
UL.
AFLEVERING 1 i 1969
JUN 10 19 69
TIJDSCHRIFT
INIVE =RSIT Y
VOOR ENTOMOLOGIE
UITGEGEVEN DOOR
DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING
INHOUD:
J. GAur and D. EisikowITCH. — Further studies on the pollination ecology of Ficus sycomorus L. (Hymenoptera, Chalcidoidea, Agaonidae), p. 1—13, Fig. 1—18,
BLUE
Tijdschrift voor Entomologie, deel 112, afl. 1 Gepubliceerd 9-V-1969
NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING
BESTUUR (BOARD)
Voorzitter (Chairman) . . . . . . . G. Barendrecht Vice-Voorzitter (Vice-President) . . . ». J. T. Wiebes Secretaris (Secretary) . . . . . . . . W. Hellinga
Address … … ….....…. «+ Weesperzijde 23 II, Amsterdam-O. Penningmeester (Treasurer) . . . . . W. J. Kabos
Adaresı. Ni. Oe te Ver Baerlestraat, 261, Amsterdam Bibliothecaris (Librarian) . . . . . . C.A. W. Jeekel
Address NU TUE a ee len Zeebutgerdijk 21, Amsterdam D); Peden (Members)... TA Janse, AVE He Besemer
AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE (DIVISION OF APPLIED ENTOMOLOGY)
BESTUUR (BOARD)
Voorzitter (Chairman) . :. . 1. se ven HAL FL. Besemer Speretaris (Secretary)... 2... ene) Ph Gruys : Address . . … . 2 2 . + è +.» Nedereindsestraat 35, Kesteren. Leden (Members) . . . . . . . . , L. Bravenboer, J. J. Laarman, J. B. M. van Dinther
Publicaties van de Vereeniging (Publications of the Society)
Subscription may be obtained from all booksellers or directly from the Librarian, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O., except for Entomologia Experimentalis es Applicata, which is available through boaksellers or from the Noord-Holland Editing Co., Post Office Box 103, Amsterdam.
TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE
Redactie (Editing Board) . . . . . . Pater Chrysanthus, A. Diakonoff, C. A. W. Jeekel, M. A. Lieftinck, J. T. Wiebes Address. . . . . . . . . . … Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Raamsteeg 2, Leiden.
The Journal serves the publication of papers on Insecta, Myriapoda and Arachnoidea. It appears in separate issues, forming an annual volume of 350—400 pages. Subscription rate: D.Fl. 45.— (£4.10—, $12.50) per volume.
MONOGRAFIEEN VAN DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING Redactie (Editing Board) and address as for Tijdschrift voor Entomologie. The Monographs are intended for the publication of larger entomological papers on a single subject and will appear irregulariy.
The following Monographs have been published:
Hors série: F. T. Valck Lucassen et al., 1961. — Monographie du genre Lomaptera Gory & Percheron (Coleoptera, Cetoniidae), 299 pages, 739 figs. 2 pl, map. D.Fl. 50.— (£ 5——, $ 13.90).
No. 1. A. J. Besseling, 1964. — De Nederlandse Watermijten (Hydrachnellae Latreille, 1802) … (The Hydrachnellae of the Netherlands), 199 pp. 333 figs, D.F. 25 — (£2.10—, $ 6.95). i
FURTHER STUDIES ON THE POLLINATION ECOLOGY OF FICUS SYCOMORUS L. (HYMENOPTERA, CHALCIDOIDEA, AGAONIDAE) by J. GALIL and D. EISIKOWITCH
Department of Botany, Tel-Aviv University, Israel
ABSTRACT
The manner of introduction of pollen into the young figs of the sycomore tree (Ficus sycomorus L.) and the pollination act inside the figs have been studied. Unique thoracic pollen pockets have been detected in the body of Ceratosolen arabicus, the legitimate pollinator of F. sycomorus. The existence of these pockets and the behaviour of the wasps in connection with them explain the special role of C. arabicus in the pollination and seed setting of F. sycomorus. The pockets are loaded with pollen prior to escape of the wasp from the almost ripe fig, at the male phase, and are unloaded in the young fig (female phase). Pollination is directly effected by the wasp during egg- laying by the use of its fore legs. The presence of clearly delimited “oviposition areas” of C. arabicus in young figs ensures seed production in long-styled flowers, even in the presence of competitors with long ovipositors. The relationships of the three primary sycophiles of F. sycomorus to each other and to the sycomore tree are discussed.
INTRODUCTION
The present paper is the third in a series on pollination ecology and fruit setting in the sycomore fig (Ficus sycomorus L.). For a better understanding of the subject, the reader is kindly referred to the earlier papers in this series (Galil and Eisikowitch, 1968a, b).
In the previous studies on pollination and fruit setting in F. sycomorus several im- portant points remained unsolved, or have not even been properly understood. Thus, for instance, no satisfactory explanation has been offered for the manner of introduction of pollen into the young figs (= syconia) at the female phase (B)1). Three species of primary sycophilous wasps are found in F. sycomorus, which enter into the young syconia (phase B) for oviposition (Wiebes, 1968). These are Ceratosolen arabicus Mayr (Aga- onidae, Agaoninae), Ceratosolen galili Wiebes (Agaonidae, Agaoninae), and Sycophaga sycomori L. (Agaonidae, Sycophaginae). The mentioned insects are not hairy and carry only a few pollen grains on their surface upon leaving the syconia at the male phase
1) According to Galil and Eisikowitch (1968a) the developmental phases of figs were named as follows:
Phase A (Pre-female): Young syconium prior to the opening of the ostiole.
Phase B (Female): Ostiolar scales loosen, female flowers ripen, sycophilous wasps penetrate into the syconium and oviposit into the ovaries.
Phase C (Interfloral): Wasp larvae and fig embryos develop within their respective ovaries. Ovaries occupied by the larvae are transformed into galls.
Phase D (Male): Male flowers mature, wasps reach the imago stage, fertilized female wasps leave the syconia via channels bored by the males.
Phase E (Post-floral): Both the syconia and the seeds inside them ripen.
1
2 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 1, 1969
(D). The cleansing movements of their fore and hind legs diminish the quantity of pollen that they carry (Grandi, 1929).
The ostiolar scales of the syconia at the receptive female phase (B) loosen only slightly (Fig. 11, on PI. 1). The female wasps, upon entering these syconia, push through the narrow slits, the while rubbing their bodies on the ostiolar scales and losing their wings and even the flagella of their antennae at the entrance (Fig. 2). It is not surprising, therefore, that hardly any pollen grains remain on the bodies of the wasps after they enter the syconial cavity. Inasmuch as apomixis has not been detected in F. sycomorzs and the unpollinated flowers wither and do not produce seeds, it is impossible to account for the rich seed production of sycomore figs in East Africa.
Although there is no appreciable difference in the amount of pollen carried on the bodies of the three primary sycophiles inhabiting the figs of F. sycomorus, the difference in seed-setting is very significant. Numerous examinations of syconia at phase D have established that seed production in East Africa is invariably connected with the presence of C. arabicus — either alone in the fig or together with one or even both of the other sycophiles. On the other hand, syconia inhabited by C. galzli and/or S. sycomori do not produce seeds. This difference between C. arabicus and the other two species is rather perplexing insofar as they all enter the syconia at the receptive phase and would bring pollen if they could carry it.
Another puzzle in the previous studies was seed production within syconia inhabited by both C. arabicus and S. sycomori. On account of its moderate-sized ovipositor, C. arabicus oviposits chiefly into the short-styled flowers, leaving the long-styled ones for seeds. In contrast, the long ovipositor of S. sycomzori enables this wasp to occupy all the flowers of the syconium, irrespective of their stylelength. This poses the question as to why many long-styled flowers produce seeds in the presence of a mixed population. Should not Sycophaga occupy all or nearly all of the long-styled flowers, which are left untouched by Ceratosolen? And yet the abundant seed-setting in the syconia with mixed populations clearly indicates that the interrelations between these two species of primary sycophiles are not based solely on the length of the ovipositor.
The aim of the present investigation was twofold: to elucidate the mechanisms whereby pollen is introduced into the syconia, and to observe wasp occupation of the various types of flowers within. For this purpose, a detailed study of the structure of the primary sycophilous wasps and of their behaviour was made, at the various phases of fig develop- ment. Only by such study could a better understanding of the interrelations between the wasp species be obtained, and possibly also a solution to the two problems described above.
MATERIALS AND METHODS
The majority of the observations and experiments described in the present paper were carried out at Magadi and in Mombasa, Kenya, in the course of two trips (January and August, 1968). In some cases, the syconia and sycophilous wasps of various stages were preserved in 70% alcohol for subsequent study at the Tel-Aviv University.
To locate the “pollen pockets” (see below) in the body of female C. arabicus, intact wasps were stained in various dyes. An alcoholic solution of acid fuchsin was found to penetrate very rapidly into the pollen pockets, staining the contained pollen. After washing each insect in a few changes of water (to eliminate the surplus stain) and
J. GALIL & D. EIsIKOWITCH : Pollination of Ficus sycomorus 3
mounting it in lactic acid, the full pockets become clearly visible against the background of its thorax, which remains unstained. Cotton blue penetrates the pockets more slowly: after ten minutes only the pollen grains near the opening are stained. This method is therefore convenient for locating the site of the opening. Under high magnification (X 100) of a dissection microscope, the pollen laden pockets of dried female wasps in ventral view are very prominent even in unstained, unmounted specimens (Fig. 13, on RISI):
For a closer study of the pollen pockets microtome sections, 8 u thick, were prepared through the thorax of the insect. For this purpose, wasps were fixed in alcoholic Bouin, cut in paraffin embedding and the sections were stained in anilin-blue collagen stain, according to Crossmon (1937). In such sections the pollen grains are clearly visible inside the pockets (Figs. 14, 15, on PI. 1).
For the observation of the behaviour of wasps during egg-laying, fruiting branches at the end of the pre-female phase (A) were bagged in organdy bags. As soon as the female (B) phase was reached, the already receptive syconia were introduced into plastic boxes together with male-phase (D) syconia and populated with various wasps, as needed. C. arabicus was found to penetrate into the female syconia in the late night hours and in the early morning, whereas S. sycomori penetrated in the evening as well. In syconia cut in half, it was very easy to follow the process of oviposition shortly after penetration: the wasps were intent upon their task and persisted ovipositing even under the strong illumination necessary for observation. To determine the route of the ovipositor shaft inside the pistil, the ovipositing wasps were quick-killed by ether before they could withdraw their ovipositor. They could then be removed together with the pistil and be cleared briefly in chlorax, so as to enable observation of the ovipositor in situ.
In order to study the “oviposition areas” within the syconia, almost ripe figs at the early male phase D (prior to the emergence of the wasps) were bagged individually in transparent cellophane bags. After the wasps emerged from the syconia into the bags the population of each fig became visible. “Monoculture” figs, i.e, occupied by one wasp species only, were used to determine the seed/gall ratios (percentages of seeds, galls and empty flowers) characteristic of each of the primary sycophilous wasps. Figs with a mixed population were used to study separate oviposition areas within one fig.
THORACIC POLLEN POCKETS IN C. arabicus
That there is a connection between seed-setting in Ficus sycomorus and the presence of C. arabicus wasps in the figs, was clearly established in our previous studies. Insofar as seed-setting is dependent on pollination, it was reasonable to assume that the insects were implicated in this process. The assumption, however, is offset by the observation that there is hardly any pollen on the external surface of the wasps when they enter the figs at the female phase (B). Although perplexed by these apparently contradictory findings, we were nevertheless convinced that there had to be some structural or behavi- oural characteristic of the wasps which ensured the introduction of pollen into the fig and the consequent pollination of the female flowers at the proper phase. Undismayed by countless failures to find pollen in the body of the wasps, we tackled the problem anew during our recent visits to East Africa. It is in some way an anticlimax to note that we hit upon the answer to this riddle almost by sheer accident — when a wingless wasp, removed from a young fig at the female phase (B), was stained with cotton blue. At
4 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 1, 1969
Fig. 1. Pollen grain of Ficus sycomorus. Fig. 2. Mutilated antenna of Ceratosolen arabicus (removed
from a female wasp after its entrance into a B phase fig). Fig. 3. Ventral aspect of the thorax of a
Ceratosolen arabicus female, showing pollen pockets. cox I, II, III — Coxae of fore, middle, and
hind legs. Fig. 4. Pollen-laden right pocket showing the two entrances (A, B). Fig. 5. Detached
anther, intact. Fig. 6. Detached anther, gnawed. Fig. 7. Flap (urosternites) of Ceratosolen galili.
Fig. 8. Folded flap of Ceratosolen arabicus. Fig. 9. Gutter-like tip of flap. Fig. 10. Ventral view of meso- and metathorax of Ceratosolen arabicus, after fig. III, 5 in Grandi (1917)
first there was nothing special about this mounted wasp and as in previous cases, there were no pollen grains to be seen. However, when the mounted wasp was accidentally pressed from above, a dense aggregate of pollen grains appeared at the margin of its body. This initial observation led to the eventual discovery of hidden pollen pockets in the ventral portion of the mesothorax — on both sides of the body (Textfig. 3 and Fig. 13 on PI. 1). Once found, these pockets were easy to observe and study.
|
J. GALIL & D. EisiKOWITCH : Pollination of Ficus sycomorus 5
Pockets full of pollen are especially prominent because the pollen grains stain quickly and strongly. Similarly, microtome sections of full pockets are conspicuous due to the typical shape and staining of the pollen grains: these are minute, elliptical bodies, about 10 y in length, that stain deeply except at the zones of the two polar germ pores which remain unstained (Fig. 1).
In whole-mounts the pollen pockets appear as roughly pear-shaped bodies on both sides of the mesothorax (Figs. 3, 4), with the narrow end pointing backwards. The opening of each pocket is at the narrow end (A in Fig. 4), since it is at this end that staining of the pollen grains commences. Possibly, a second opening (B in Fig. 4) exists near the other end of the pocket, but this opening, if it occurs at all, is probably closed, since no staining of pollen grains was observed to start from this end.
The serial sections (cross- and longitudinal) through the pockets clearly show that they are fully sealed, except for the above-mentioned one or possibly two openings. Each pocket is about 200 u long, 120 u wide (maximum width) and about 60 y thick. Since the dimensions of a single pollen grain are 10 X 6 X 6 n, a full pocket is estimated to contain 2000—3000 pollen grains.
The only hint as to existence of pollen pockets in fig wasps is found in an article by Grandi (1917), where in a drawing illustrating the sternopleural parts of the meso- and metathorax, the outlines of two empty pockets are clearly seen.1) Grandi designated these structures as “Parte media sublaterale del mesosterno”. Nothing, however, was said about the pocket-like nature of these organs, or about their function as pollen containers.
The special role of C. arabicus in pollen transfer into the syconia at the female phase (B) and in the consequent seed-setting is fully explained by the pollen-pockets in its body. No such pockets were found in S. sycomori. On the mesothorax of C. galili pockets are discernible, but since in countless preparations these were always found empty, they are not likely to have any functional significance.
POCKET LOADING
The pollen pockets of C. arabicus are enclosed in a chitinous envelope bearing one or two narrow openings (Fig. 4, A and B). The pollen of F. sycomorus is not exposed, since the anthers remain almost closed even when they are detached by the male wasps in the process of boring the exit tunnels. Under these circumstances, loading of the pollen pockets cannot be attained by mere contact between the body of the insects and the anthers, but rather direct participation of the insects in the loading appears essential.
In order to observe loading of the pollen into the pockets, detached galls containing fertilized females of C. arabicus (i.e., punctured galls with the females still within) were placed in the vicinity of intact anthers. Despite repeated trials, however, the process of pollen loading was not observed. Under these circumstances, apparently, the necessary chain of the insect’s instincts is disrupted, possibly due to cutting of the figs and the strong illumination. Nevertheless, despite failure to observe the act proper, enough data were accumulated as to suggest when and how the loading could occur in the intact fig. Thus, the anthers, which are intact and almost closed when detached from their filaments, later on appear ragged and gnawed along their longitudinal sutures, as if they had been
1) A reproduction of Grandis original drawing (Fig. iii, 5, p. 16) is given in Fig. 10 of the present paper, where the pockets are indicated as B.
6 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 1, 1969
subjected to some external force (Fig. 6). When the female wasps leave the galls and emerge into the syconial cavity their pockets are still empty. Somewhat later, their pockets are already full of pollen. Evidently, the loading of pollen must occur in the meantime. It appears likely that the wasp gnaws open the almost closed anthers and then draws the pollen into its pockets.
EMPTYING OF THE POCKETS: POLLINATION
Immediately upon entering the young syconia at the female phase (B), the female of C. arabicus starts ovipositing into the pistils, one after the other. When the insect reaches the syconial cavity its pockets are full of pollen; when oviposition is over and the insect dies within the fig, the pockets remain intact but are empty, or almost empty. Clearly, the extraction of pollen from the pockets cannot be achieved passively, by the mere rubbing of the insect’s body against the stigmatic surface, but only by directed movements of the wasp, either during oviposition or between successive egg-layings.
Oviposition by C. arabicus. — Numerous observations on the behaviour of female wasps inside the syconial cavity convinced us that the act of pollination is so integrated into the oviposition process that it is not possible to understand the one without the other. In general aspects, the oviposition process of C. arabicus is similar to that of Blastophaga psenes L. of the common fig, as described by Grandi (1929). However, in view of the fact that no pollen pockets have been described for B. psenes and since the actual pollination act has not been observed previously, we deem it appropriate to describe the entire process of oviposition-pollination as it occurs in C. arabicus. The wasp stands firmly on its six legs. As in Blastophaga, the urosternites, which cover the abdomen from below, diverge downwards, forming a broad flap at right angles to the abdomen. Initially flat or somewhat convex (Fig. 7) the flap folds lengthwise forming a triangular, gutter-like body which serves to support and guide the ovipositor shaft during oviposition (Figs. 8, 9, 16). At this stage the shaft is liberated from the ovipositor valves (see also Snodgrass, 1935) and becomes contained within the triangular flap, ready for oviposition (Fig. 16). The valves do not participate in egg-laying, but extend backwards and upwards from the tip of the abdomen. The probing for the appropriate oviposition site is carried out by the tip of the shaft, which moves back and forth within the gutter-shaped, thickened, distal part of the triangular flap. When the proper site is located, the shaft sinks into the shallow depression at the centre of the round stigma and moves down- wards along the collenchymatous, conductive tissue of the style. When the shaft penetrates into the pistil the wasp trembles, lowers its head towards the stigmatic surface and energetically bites the stigmata within reach.
Pollination. — Toward the end of oviposition a special event occurs, which has not been observed in B. psenes. A few seconds before the withdrawal of the ovipositor shaft, the fore legs of the wasp fold back simultaneously or alternately until the tarsi and pul- villi touch the lower margins of the pollen pockets (Fig. 16). Now the wasp lowers its legs and moves them delicately to and fro, caressing the stigmatic surface below. These actions may be repeated several times.
From the entrance of the female wasp into the fig till its death within it, no other action of the wasp has been detected which may suggest pollen extraction from its pockets. Inasmuch as these pockets ultimately are empty, it follows that the described movements of the fore legs are truly pollination movements and indeed, on several occasions, pollen grains were detected on the tarsi and pulvilli.
TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 1, 1969 PLAAT 1
Fig. 11. Longitudinal section through an open ostiole of Ficus sycomorus (X 9). Fig. 12. Young sycomore fig, at the end of phase B, with a wreath of Sycophaga wings at the entrance (X 3). Fig. 13. Ventral aspect of Ceratosolen arabicus, showing pollen-laden pockets (dry material, X 20). Fig. 14. Cross-section through the mesothorax of Ceratosolen arabicus, showing pollen pockets (X 150). Fig. 15. Longitudinal section through a pocket of Ceratosolen arabicus (X 250)
J. GALIL & D. EisiKOWITCH : Pollination of Ficus sycomorus
LCA
J. GALIL & D. ErsikowrrcH : Pollination of Ficus sycomorus 7
… OWPOSITOR . VALUES
— e Sper 7a; LA = . S 12,3 < RER: ae tags SSS Or Ra) 5 ARS ORS Peo oo Yo eee
I) 1) | Wi
Fig. 16. Ovipositing female of Ceratosolen arabicus at the pollination act
Oviposition duration. — The described pollination movements are very swift. A few seconds later, the female wasp withdraws its shaft out of the pistil and retracts it into the triangular flap. The ovipositor valves do not enfold the shaft between successive egg- layings.
A single episode of oviposition, from insertion of the shaft to its withdrawal, lasts 50 to 70 seconds, rarely up to 100 seconds. Frequently, however, brief insertions of the shaft, which last 5 to 15 seconds, interpose between the regular oviposition episodes.
8 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 1, 1969
Such insertions almost never include pollination movements. In several instances, the pistils involved were measured and found to be long-styled. In contrast, the pistils involved in ordinary oviposition episodes were generally short or medium-styled. Apparently, then, mere stingings of the pistils can occur, which are not accompanied by oviposition.
Oviposition by C. galili. — The oviposition of C. galili is quite similar to that of C. arabicus. Here, too, the triangular flap guides and supports the shaft, whereas the valves do not participate in the oviposition. During this process, the insect bites the stigmata much the same as does C. arabicus, but the pollination episodes are always missing.
OVIPOSITOR » VALVES
Fig. 17. Route of ovipositor shaft of Sycophaga sycomori
Oviposition by S. sycomori. — The oviposition of S. sycomori differs markedly from that by Ceratosolen spp. It rather resembles the egg-laying of Parakoebelea glomeratus Ansari as described by Ansari (1966). Making due allowance for the differences between primary and secondary sycophiles, the oviposition process in these two species proceeds along the same main lines. The ovipositor valves support and conduct the shaft during egg-laying. The wasp rises high on its hind legs and projects the ovipositor far behind. After locating the proper oviposition site the wasp moves backwards, inserting the long ovipositor into the pistils. During oviposition the wasp lifts its head high above the syn-
J. GALIL & D. ElsiKOWITCH : Pollination of Ficus sycomorus 9
stigma, and no biting movements are discerned. As can be expected, the pollination act is missing entirely. The course of the ovipositor is peculiar: it penetrates the margin of one stigma and proceeds along the style of the neighbouring pistil, eventually disappearing inside the ovary (Fig. 17). The egg is ultimately deposited inside the embryo-sack (Rosen, 1965) and not between the inner integument and the nucellus, as reported for various Agaoninae (Grandi, 1929; Galil and Eisikowitch, 1968a). A single oviposition episode lasts 21/ to 4 minutes, and does not include any extraneous insertions of the shaft. The prolonged oviposition of S. sycomori is certainly a drawback in its competition with C. arabicus, since the latter can lay two or three eggs for every one of the former.
OVIPOSITION AREAS
During the observations on oviposition in young syconia at phase B (carried out at Mombasa and Magadi in Januari, 1968) our attention was drawn to peculiar yellow patches on the inner surface of the figs. In these patches the stigmata turned yellow and stood out conspicuously from the snow-white surface of the synstigma. These yellow patches were continuous and included all the flowers, the short- as well as the long-styled. Such yellow areas were especially pronounced in syconia inhabited by a single specimen of C. arabicus or C. galili.
The nature of these yellow patches was soon clarified by observations of the ovi- position, when it was found that the stigmata of F. sycomorus turn yellow as a result of wounding. Evidently the movements of the wasps on the stigmatic surface, which involve also biting and puncture of the pistils, eventually produce yellowing, especially in the hotter months of the year, when chemical changes proceed quickly. Mere walking of the wasp, however, does not cause prompt yellowing of the stigmatic surface. The pattern of these yellow areas indicates that oviposition is not scattered, but rather con- centrated in one area, which gradually enlarges as oviposition proceeds. In figs occupied by Sycophaga only, such yellow areas were not detected while the wasps were alive. This is probably attributable to the different behaviour of Sycophaga during oviposition.
In B-phase syconia it is possible to ascertain the continuity of oviposition only by the yellow areas. When the figs are opened the wasps become restless and tend to wander over the stigmatic surface and change the site of oviposition. But if the concept of ovi- position areas is correct, it ought to be confirmed by the distribution patterns of seeds and galls (seed/gall ratios) in mature or almost mature syconia at the male phase (D). And this is actually the case. As the three primary sycophiles differ in their capacity to occupy the long-styled pistils and in their ability to cause seed-setting in monoculture figs, quite different seed-gall distribution patterns are achieved, as follows (Fig. 18):
1. Figs containing C. arabicus only: Most long-styled flowers produced seeds. Medium- styled flowers produced galls and seeds in similar numbers. Almost all short-styled flowers produced galls.
2. Figs containing C. galili only: No seeds. Most long-styled flowers remained empty and withered. Most medium-styled flowers produced galls, the remainder were found empty. Almost all short-styled flowers produced galls.
3. Figs containing S. sycomori only: No seeds. Almost all the flowers in the fig produced galls. When occupation was high, the percentage of empty flowers was in- significant. When occupation was low, many flowers remained empty.
10 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 1, 1969
CERATOSOLEN ARABICUS
EMPTY FL. GALL
short medium
Fig. 18. Diagrammatic illustration of the distribution of seeds, galls and empty flowers ín pieces of figs at phase D, occupied by Ceratosolen arabicus, Ceratosolen galili and Sycophaga separately. Beneath the diagram, percentages of the same, calculated from a great number of figs
The above data were collected by examining normal syconia populated by one wasp species only, in which the galls and the seeds, if any, developed normally. Abnormal cases, usually occurring at the end of a given fig generation, were not taken into consideration. The inquilines, which are generally found in the figs of F. sycomorus, have not been included, because they occupy the already existing galls and do not interfere with seed-setting (Galil and Eisikowitch, 1968a).
On the basis of the above data it is very easy to delimit the oviposition areas occupied by each species separately, in syconia with a mixed population. Especially prominent, according to seed/gall ratio, are the separate areas in figs inhabited by C. arabicus and S. sycomori. In cases of partial occupation, many empty flowers remain between the occupied areas.
The distribution patterns of the galls and seeds in various parts of a fig inhabited jointly by C. arabicus and S. sycomori clearly indicate that the concept of oviposition arrived at on the basis of the yellow patches in B syconia — is correct. In other words, seed production in these figs is not the result of random dispersal of pollen but is strictly connected with well-defined areas. The above findings point to the fact that the syconium is not a homogeneous unit but is rather divided into separate areas, small or large, according to the nature and number of sycophilous wasps which enter it at the receptive female phase (B). Only precise charting of the entire inner surface of the fig can fully reflect the relationships between the wasps which develop within it.
J. Garm & D. EisikowrrcH : Pollination of Ficus sycomorus 11
DISCUSSION
Discovery of the pollen pockets in C. arabicus and the special behaviour of the wasps which is associated with or derived from their presence, brings us nearer to a better understanding of what really happens within the figs. The presence of such pockets fully explains the successful introduction of pollen into the young figs. The pollen transport is ensured by a chain of instincts involving attraction of the female wasps toward the anthers before they leave the syconia at the male phase D (Galil and Eisikowitch, 1968c), loading of the pockets with pollen extracted from the almost closed pollen sacks and ultimately the deposition of the pollen on the stigmata during oviposition.
The pollen sources within the sycomore fig are restricted in view of the small number of detached anthers in the syconial cavity at phase D. The loading of pollen directly from the anthers into the pockets prevents wastage and appears to be essential. Evidently, our previous concept (Galil and Eisikowitch, 1968a) that pollen transport is effected by passive dusting of the wasps with pollen during their passage along the exit tunnel bored through the syconial wall — is not correct.
The presence of thoracic pollen pockets is not unique to C. arabicus. In cursory examinations carried out recently, similar pockets have been observed in several other sycophilous wasps which inhabit Ficus species of various sections (Ceratosolen capensis Grandi, inhabiting F. capensis Thunb.; Blastophaga quadraticeps Mayr, inhabiting F. religiosa L.; Blastophaga tonduzi Grandi, within the figs of F. hemsleyana Standley). These observations are only preliminary but they suggest that thoracic pockets may be a common means of pollen transport in the legitimate pollinators of various Ficus species.
The relationship of C. galili to the sycomore fig is of a special interest. The fact that C. galili belongs to the Agaoninae and to the genus Ceratosolen, naturally raises the possibility that this wasp is a mutualistic symbiont of the sycomore, as are its relatives. However, observations carried out in the course of the present study disproved this idea completely. The female C. ga/ili has pollen pockets and its behaviour during oviposition is similar to that of C. arabicus. However, several fundamental differences exist between these two species. In repeated tests, the pockets of C. galili were always found empty, and the specific pollination movements have not been observed. It appears, therefore, that the pollen pockets of C. galili are not functional and that the instincts associated with them are extinct, so that figs inhabited by C. galili are seedless. We may conclude then, that C. galili is a parasite of F. sycomorus and a competitor of C. arabicus, which is the only mutualistic symbiont of the tree.
The relationship of S. sycomori to F. sycomorus is easier to understand. From all aspects, morphological as well as ethological, this wasp is a parasite of the sycomore and a competitor of the legitimate pollinator. Wiebes (1966) noticed the relation of Syco- phaga to Eukoebelea and proposed to include both genera in the family Torymidae, tribus Sycophagini, as contrary to the usual classification (Grandi, 1963; Wiebes, 1961), which includes the Sycophaga in the Agaonidae. The present observations on the mode of oviposition and the route of the ovipositor also bear out the peculiarity of Sycophaga, and offer further justification for its inclusion in the Torymidae.
All the female flowers in the sycomore fig, the short- as well as the long-styled ones, are fertile and may produce seeds under suitable conditions. The stigmata of all the flowers produce a continuous surface (the synstigma) and there are no grounds for believing that the C. arabicus females are able to distinguish between short- and long-
12 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 1, 1969
styled pistils prior to the insertion of the ovipositor into the style. Only seldom are eggs inserted by C. arabicus into the long-styled flowers, and it must be concluded that quite frequently these pistils receive mere stings which are not accompanied by oviposition. This conclusion is borne out by the measurements of styles of pistils occupied by the ovipositing wasps for various lengths of time.
The existence of clearly delimited oviposition areas for C. arabicus brings us nearer to an understanding of the manner in which long-styled pistils, in syconia with a mixed population, are protected from oviposition by S. sycomori. In light of the present fin- dings and knowing also that primary sycophiles do not usually oviposit into flowers already occupied by other wasps, the following mechanism of restraint of S. sycomzori suggests itself, namely, that through biting of the stigmata and also by its stinging of the long-styled pistils, C. arabicus causes yellowing of the stigmata, thus producing the same repelling effect on Sycophaga wasps as would actual oviposition. For this reason, seeds are always found in the oviposition area of C. arabicus, in figs where S. sycomori wasps constitute the majority of the population.
Such behaviour of female C. arabicus which results in the loading and unloading of the pollen pockets is of special interest because it does not seem to be of any direct benefit to the wasps. The pollen is not eaten by the wasps, neither is it stored in the pockets for the purpose of feeding the offspring, as is known in bees. In most cases flower pol- lination by insects is not a direct activity, but rather a by-product of other activities which are generally connected with their welfare or that of their offspring. Only a few in- stances are known where pollination is carried out directly, or, as Riley (1892) calls it, “deliberately”. Such example is the pollination of Yucca spp. by Yucca moths (Trelease, 1893). As is well known, these insects (Tegeticula) and their larvae do not feed on pollen, but nevertheless the female collects a small ball of pollen and, after ovi- positing into the ovary, approaches the stigma and inserts the clump of pollen into the stigmatic chamber. Pollination prevents the dropping of the flowers, thus enabling further development of the larvae, which feed upon the ovules within the Ywcca ovary.
There are several features in common between the pollination of F. sycomorus (by C. arabicus) and that of Yucca. In the case of the fig too, the possible benefit for the insect could only be long-range, i.e., that of perpetuating the trees and consequently of the wasps within its syconia. By way of explaining the evolution, in pollinating insects, of organs and behavioural patterns which are of no immediate benefit but are indispensable for the well-being of the plants on which the insects depend, it may be worthwhile to quote the words of Faegri and Van der Pijl (1966) concerning the pollination of Yucca: “The morphology and ethology of Tegeticula is completely nonsensical except as a part of a common pollination syndrome”. This is true for the figs and their pollinators no less than for Ywcca and the Yucca moths.
ACKNOWLEDGEMENTS
The authors wish to express their gratitude to the Management of the Magadi Soda- Ash Co., Kenya, especially to Messrs. P. A. Logan and J. C. Whittaker, for their hospitality and help during the authors’ stay at Magadi, and also to Mr. J. Friedman for his kind help during their last trip to East Africa. The authors are indebted to Dr. J. T. Wiebes of the Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, for his identification of
J. GALIL & D. ElsIKOWITCH : Pollination of Ficus sycomorus 13
the wasp species; to Drs. J. Kugler and D. Gerling, of the Zoology Department, for their helpful suggestions; to Mrs. Tamar Orion for preparation of the microtome sections, and to Dr. W. Ramirez for the samples of Blastophaga tonduzi. Thanks are also due to Mr. S. Schaefer for the illustrations; to Messrs. A. Shub and J. Levi for the photographs, and Mrs. A. Gour and Dr. J. Lengy for reviewing the manuscript.
REFERENCES
Ansari, M. H., 1966, “On a new species of fig insects (Chalcidoidea: Hymenoptera) from India”. — Indian J. Ent. 28: 74—83.
Crossmon, G., 1937. “A modification of Mallory s connective tissue stain with a discussion of the principles involved”. — Anat. Rec. 69: 33—38.
Faegri, K. and L. van der Pijl, 1966. “The Principles of Pollination Ecology’. Pergamon Press, Toronto, Oxford.
Galil, J., 1967. “Sycomore wasps from ancient Egyptian tombs”. — Israel J. Ent. 2: 1—10.
, 1968. “An ancient technique for ripening sycomore fruit in East-Mediterranean countries”.
— Econ. Bot. 22: 178—190.
Galil, J. and D. Eisikowitch, 1968a. “On the pollination ecology of Ficus sycomorus in East Africa”. — Ecology 49: 259—269.
———, 1968b. “Flowering cycles and fruit types of Ficus sycomorus in Israel”. — New Phytol. 67: 745-758.
——, 1968c. “On the pollination ecology of Ficus religiosa L. in Israel”. — Phytomorphology 18 (3) (in press). i
Grandi, G., 1917. “Contributo alla conoscenza degli Agaonini (Hymenoptera Chalcididae) dell’ Eritrea e dell’ Uganda”. — Bull. Soc. Ent. Ital. 48 : 3—42.
——, 1929. “Studio morfologico e biologico della Blastophaga psenes L.”. — Boll. Lab. Entom. Bologna 2: 1—147.
————, 1963. “Catalogo ragionato degli Agaonini del mondo descritti fino a oggi”. — Boll. Instit. Entom. Univ. Bologna 26: 319—373.
Johri, B. M. and R. N. Konar, 1956. “The floral morphology and embryology of Ficus religiosa Linn.”. — Phytomorphology 6: 97—111.
Riley, C., 1892. “The Yucca moth and Yucca pollination”. — Rep. Missouri Bot. Gard. 3 : 99—158.
Rosen, D., 1965. “The influence of Sycophaga sycomori L. on the development of the flowers in the syconia of Ficus sycomorus L.’. — M. Sc. Thesis, Tel-Aviv University (Hebrew).
Snodgrass, R. E., 1935. “Principles of Insect Morphology’. McGraw-Hill, New York and London.
Theophrastus, 372—287 B. C. “Enquiring into plants”. Translated by A. Hart, 1961. W. Heinemann,
London. Trelease, W., 1893. “Further studies on Yuccas and their pollination’. — Rep. Missouri Bot. Gard. 4: 181—226.
Wiebes, J. T., 1961. “Indomalayan and Papuan fig wasps (Hymenoptera, Chalcidoidea). 1. Gran- diana wassae nov. gen., nov. spec. (Idarninae), with remarks on the classification of the
Sycophaginae”. — Nova Guinea, Zool. 14: 245—252. —, 1964. “Fig wasps from Israeli Ficus sycomorus and related East African species (Hymen- optera, Chalcidoidea). 1. Agaonidae”. — Ent. Ber. 24: 187—191.
——, 1966. The structure of the ovipositing organs as a tribal character in the Indo-Australian Sycophagine Torymidae (Hymenoptera, Chalcidoidea). — Zool. Meded. 41: 151—159.
——, 1968. “Fig wasps from Israeli Ficus sycomorus and related East African species (Hymen- optera, Chalcidoidea). 2. Agaonidae (concluded) and Sycophagini”. — Zool. Meded. 42 : 307—320.
Malia ERY
Cok a wi
Er SERA
DEEL 112 AFLEVERING 2 1969
TIJDSCHRIFT — VOOR ENTOMOLOGIE
UITGEGEVEN DOOR
DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING
INHOUD :
B. J. LEMPKE. — Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera (Vijftiende Supplement), pp. 15—80, tekstfig. 73—86, pl. 1—8.
| Tijdschrift voor Entomologie, deel 112, afl. 2 Gepubliceerd 9-V-1969 |
NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING |
BESTUUR (BOARD)
i Voorzitter (Chairman) . . enen Ga Barendrecht | Vice-Voorzitter (Vice- President) rt RW iebes | Secretaris (Secretary) . . . . 2 . . . W. Hellinga | Address . . . . + + « « Weesperzijde 23 II, Amsterdam-O. Penningmeester (Treasurer) reen Br RENES abos | Address: 2 2 « « « Van Baerlestraat 261, Amsterdam Bibliothecaris (uibrstisn): ste la tae iG, A. Jeekel Address … … … … … … + ++ + Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.
Leden (Members) . : . . . . . . « J. A. Janse, A. F. H. Besemer
AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE (DIVISION OF APPLIED ENTOMOLOGY)
BESTUUR (BOARD)
Voorzitter (Chairman) . . .... . . . A.F. H. Besemer Secretaris (Secretary). LL Cul WP: Gruys Address . . . « . + + + « . + Nedereindsestraat 35, Kesteren. Zeden (Members) . . . . . . . . . L. Bravenboer, J. J. Laarman, J. B. M. van Dinther |
Publicaties van de Vereeniging (Publications of the Society)
1 Subscription may be obtained from all booksellers or directly from the Librarian, Zeeburgerdijk 21, | Amsterdam-O., except for Entomologia Experimentalis et Applicata, which is available through t booksellers or from the Noord-Holland Editing Co., Post Office Box 103, Amsterdam. d ; È È
TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE
Redactie (Editing Board) . . . . . . Pater Chrysanthus, A. Diakonoff, C. A. W. Jeekel,
M. A. Lieftinck, J. T. Wiebes $
Address... … . « . + + « + Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Raamsteeg 2, i Leiden. È
The Journal serves the publication of papers on Insecta, Myriapoda and Arachnoidea. It appears i in separate issues, forming an annual volume of 350—400 pages. > Subscription rate: D.Fl. 45.— (£4.10.—, $ 12.50) per volume. È
À
%
MONOGRAFIEEN VAN DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING
Redactie (Editing Board) and address as for Tijdschrift voor Entomologie.
The Monographs are intended for the publication of larger entomological papers on a single subject and will appear irregularly.
The following Monographs have been published:
& = Hors série: F. T. Valck Lucassen et al, 1961. — Monographie du genre Lomaptera Gory & Percheron (Coleoptera, Cetoniidae), 299 pages, 739 figs, 2 pl, map. D.FI.50.— (£5.——, £ 13.90). |
i |
No. 1. A. J. Besseling, 1964. — De Nederlandse Watermijten (Hydrachnellae Latreille, 1802) (The Hydrachnellae of the Netherlands), 199 pp. 333 figs. D.FI.25— (£ 2.10.—, $ 6.95).
CATALOGUS DER NEDERLANDSE MACROLEPIDOPTERA (VIJFTIENDE SUPPLEMENT)
door
B. J. LEMPKE
Amsterdam
ABSTRACT
In this Fifteenth Supplement the treatment of the family Geometridae is continued by the conclusion of the subfamily Larentiinae. For each species the following particulars are presented: time of appearance, biotope(s), new localities and variation.
The nomenclature of the two species so far known as Eupithecia pint Retzius and Eupithecia bilunulata Zetterstedt is amply discussed and corrected.
The subspecific status of Eupithecia icterata Villers, E. nanata Hübner, E. dodoneata Guenée, E. tantillaria Boisduval, Chesias rufata Fabricius and Minoa murinata Scopoli for the Netherlands is definitely settled by comparing these subspecies with the nominate forms.
Two new subspecies are described: Eupithecia analoga europaea and Minoa murinata limburgia, besides a number of new forms.
Lectotypes are designated for Eupithecia abietaria debrunneata Staudinger and Eupithecia dodo- neata Guenée and the subspecies status of the Danish populations of the latter is discussed.
GEOMETRIDAE (vervolg) LARENTIINAE (slot)
Evenals in het vorige supplement worden weer een aantal histogrammen gegeven om een beter inzicht te krijgen in de vliegtijden van de betreffende soorten. Overigens wordt verwezen naar het abstract hierboven.
Oporinia Hübner
Oporinia dilutata Denis & Schiffermüller. Tijdschr. Entom. 92 : 140; Cat. IX : (635). Verbreiding als in Cat. IX werd opgegeven, behalve dat nu ook enkele vindplaatsen in het Waddendistrict en in het Fluviatiel District bekend geworden zijn.
De vliegtijd kan in gunstige jaren tot in december duren en wordt nu: 1.X—10.XII. De laatste datum werd door Leffef in 1959 genoteerd te Apeldoorn. In Zoöl. Mus. bevindt zich een 9 met de merkwaardige datum 11.IV.1869 (Arnhem, e. |.).
Vindplaatsen. Fr: Tietjerk, Ternaard, Wijnjeterp, Nijetrijne. Gr.: Ter Apel. Dr.: Peize, Westervelde, Roden, Eext, Schoonlo, Havelte. Ov.: De Lutte, Denekamp, Agelo, Ootmarsum, Hezinge, Mander, Vasse, Weerselo, Dulder, Molenven (Saasveld), Hertme, Deurninge, Vriezenveen, Wierden, Notter, Raalte, Wechele, de Pleegste, Abdij Sion, Tjoene, Deventer. Flevoland: Lelystad. Gdl.: Harderwijk, Drie, Tongeren, Wiessel, Hoog-Soeren, Teuge, Empe, Uchelen, Laag-Soeren, Imbosch, Hoenderlo, Kootwijk; Gorssel, Eefde, Winterswijk, Slangenburg, Hoog-Keppel, Didam; Berg en Dal, Slijk-Ewijk, Kesteren. Utr.: Amersfoort, Soestdijk. N.H.: ’s-Graveland, Laren, Muider- berg, Naardermeer, Amsterdamse Bos (gewoon), Hoorn, Egmond-Binnen, Castricum, Heemskerk.
15
16 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1074)
Z.H.: Noordwijkerhout, Leiden, Oegstgeest, Duinrel, Kijkduin, Loosduinen, Staelduin, Arkel, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Hellevoetsluis, Ouddorp. Zl.: Burgh, Haamstede, Westenschou- wen, Oostkapelle, Cadzand. N.B.: Waalwijk, Galder, Tilburg, Hilvarenbeek, Vught, Boxtel, Ves- sem, Netersel, Bergeijk, Gassel, Helenaveen. Lbg.: Geijsteren, De Hamert, Arcen, Lomm, Sevenum, Griendsveen, Tegelen, Belfeld, Roggel, Moesel, Meinweg, Montfort, Koningsbos, Gronsveld, Rijck- holt.
Variabiliteit. f. pallida Prout, 1899. Exemplaren met witachtige grondkleur zijn niet opvallend talrijk. Nieuwe vindplaatsen: Drie, Apeldoorn, Twello, Lage Vuursche (Zoöl. Mus.) ; Bennekom, Slijk-Ewijk, Heemstede (Van de Pol); Zeist (Gorter); Over- veen, Rotterdam (Lucas).
f. melana Prout, 1899, Ent. Rec. 11 : 121; 1900, Entomologist 33, Plaat II, Fig. 14. Voorvleugels eenkleurig zwartachtig, tekening nauwelijks zichtbaar tot ontbrekend. Bij ons een moderne melanistische vorm. Het oudste exemplaar, dat ik ken, is een 9 van 1936 uit Twello. Vindplaatsen: Twello, Loosduinen, Wassenaar, Vijlen (op laatstge- noemde vindplaats in aantal) (Zoöl. Mus.); Oegstgeest (Lucas); Stein (Missiehuis).
f. virgata Lempke, 1950. De vorm met twee massieve donkere banden langs het mid- denveld op de voorvleugels is bij het © niet al te zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Tietjerk (Camping); Wechele (Flint); Harderwijk (Van der Meulen); Wiessel, Rot- terdam (Lucas); Hoenderlo, Maarsbergen, Hilversum (Zoöl. Mus.); Winterswijk (Oord); Zeist (Gorter); Boxtel (Aukema); Geijsteren (Verhaak, Neijts).
f. latifasciata Prout, 1899. Enkele nieuwe vindplaatsen van de zeldzame vorm met breed donker middenveld: Tietjerk (Camping); Ter Apel, Soest (Zoöl. Mus.); Raalte (Flint); Zeist (Gorter).
f. coarctata Prout, 1899. De vorm met sterk versmald middenveld van de voorvleugels blijkt vooral bij het 9 voor te komen. Nieuwe vindplaatsen: Wiessel, Apeldoorn, Hoen- derlo, Aalten, Hilversum, Oostkapelle, De Hamert, Gronsveld, Vijlen (Zoöl. Mus); Bennekom (Van de Pol); Nuenen (Neijts).
f. tangens Lempke, 1950. De vorm, waarbij de ante- en postmediane banden elkaar even boven de binnenrand raken en daarna weer uit elkaar gaan, komt weer vooral bij het 9 voor. Nieuwe vindplaatsen: Wiessel (Lucas); Apeldoorn, Uchelen, Hilversum, Haarlem, Rijckholt, Vijlen (Zoöl. Mus.).
f. margaritata Lempke, 1950. De vorm, waarbij deze banden elkaar op meerdere plaat- sen raken, vond ik tot nog toe uitsluitend bij het 9. Nieuwe vindplaatsen: Hoenderlo, Arnhem, Overveen, Vijlen (Zoöl. Mus.).
f. inscriptata Donovan, 1811. Geen nieuwe vindplaatsen.
f. fimbriata Haworth, 1809. Als voor de vorige vorm.
f. tectata Fuchs, 1900. Exemplaren met nauwelijks zichtbare of geheel ontbrekende tekening werden nog aangetroffen te Tietjerk (Camping); Schoonlo, Wiessel, Wage- ningen, Zeist, Oostkapelle, Vijlen (Zoöl. Mus.).
f. disjuncta Lempke, 1950. Als in Cat. IX.
f. impuncta Lempke, 1950. Putten, Twello, Bussum (Zoöl. Mus.) ; Rotterdam (Lucas) ; Nuenen (Neijts).
Dwergen. Twello, Slangenburg, Soest, Hilversum, Heemskerk (Zoöl. Mus.) ; Amster- damse Bos (Peerdeman); Bergeijk (Van Wisselingh); Belfeld (Cox).
Oporinia christyi Prout. Tijdschr. Entom. 92: 142; Cat. IX: (637). Slechts enkele nieuwe vindplaatsen. De soort is blijkbaar toch zeer lokaal. In het hoofdverspreidings-
(1075) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 17
gebied, het uiterste zuidoosten van Limburg, is de vlinder blijkens de ervaringen van Leffef sterk achteruit gegaan. Geen correctie op de vliegtijd.
Vindplaatsen. Gdl.: Apeldoorn, 4, 30.X.1953 (Lucas). Lbg.: Holset (Van de Pol).
Variabiliteit. f. oblita Allen, 1906. Deze donkere zwak getekende vorm is onze hoofdvorm, althans in het zuiden van Limburg.
Oporinia autumnata Borkhausen. Tijdschr. Entom. 92: 143; Cat. IX: (638). Ook van deze soort is een enkele vindplaats in het Fluviatiel District bekend geworden. Overigens is de verspreiding als in Cat. IX werd vermeld: sterk verbreid in bosachtige streken, maar duidelijk minder in aantal dan O. dilutata.
De vliegtijd kan wat vroeger beginnen dan in 1950 bekend was en wordt nu: 5.X— 24.XI.
Vindplaatsen. Fr.: Tietjerk, Ternaard, Kortehemmen, Olterterp, Oosterwolde, Wijnjeterp. Dr.: Westervelde, Eext, Schoonlo. Ov.: Mekkelhorst, Denekamp, Vasse, Molenven (Saasveld), Deurninge, Raalte, Pleegste, Abdij Sion, Zwartsluis, Kalenberg. Gdl.: Ermelo, Uddel, Vaassen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Teuge, Uchelen, Hoenderlo, Kootwijkerveen, Lunteren; Gorssel, Aerdt. Utr.: Doorn, Bilthoven, Amersfoort, Lage Vuursche. N.H.: Blaricum, Naardermeer, Castricum, Bloemendaal, Overveen. Z.H.: Noordwijkerhout, Leiden, Duinrel, Arkel. Zl: Westenschouwen, Oostkapelle. N.B.: Hoogerheide, Sint Michielsgestel, Boxtel, Eindhoven, Netersel. Lbg.: Geijsteren, Griendsveen, Sevenum, Roggel, Tegelen, Belfeld, Swalmen, Maalbroek, Montfort, Bunde, Gronsveld, Vijlen.
Variabiliteit. De typische zilverwitte vorm komt slechts sporadisch bij ons voor. Ik heb er geen andere exemplaren dan de reeds vermelde van gezien.
f. brunnescens nov. Grondkleur van voor- en achtervleugels licht bruinachtig, teke- ning normaal. Tietjerk, 1951 (Camping); Apeldoorn, 4, 15.X.1951 (holotype, Leffef leg., Zoöl. Mus.).
[Ground colour of fore and hind wings pale brownish, markings normal. (Because of the normal markings the form cannot be identified with f. lofthousi Harrison, 1926, Entomologist 59 : 123).]
f. approximaria Weaver, 1852, Zoologist (1) 10: 3476 (sandbergi Lampa, 1885, Ent. Tidskr. 6 : 111; virgata Clark, 1896, Ent. Rec. 7 : 290, PI. III, Fig. 9, 10; judging from specimens identified by Dr. E. A. Cockayne (in the Zoological Museum, Tring) ; the description of Weaver is rather worthless). Voorvleugels grijs met massieve donkere banden (als dilutata, f. virgata). Borne, Soest (Zoöl. Mus.); Aalten (Van Galen).
f. melana Clark, 1896. Deze donkere duidelijk getekende vorm is gewoon.
f. schneideri Lampa, 1885. Als in Cat. IX vermeld werd.
f. nigra nov. Voorvleugels eenkleurig zwart zonder tekening, achtervleugels eveneens verdonkerd. Apeldoorn, 4, 14.X.1957 (holotype, Leffef leg, Zoöl. Mus.).
[Fore wings unicolorous black without markings, hind wings also darkened. }
f. coarctata Nordström, 1924. Exemplaren met sterk versmald middenveld van de voorvleugels nog van: Kalenberg (Aukema); Wiessel, Apeldoorn, Hoenderlo (Zoöl. Mus.).
18 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1076)
f. tangens Lempke, 1950. Nieuwe vindplaatsen: Assel, Apeldoorn, Hoenderlo (Zoöl. Mus.).
f. impuncta nov. Op de bovenzijde van de voorvleugels ontbreekt de middenstip. Overveen, 4, 29.X.1960 (holotype, Lucas).
[The discal spot on the upper side of the fore wings is absent. ]
Dwerg. Wiessel (Zoöl. Mus.).
Operophtera Hübner
Operophtera brumata L. Tijdschr. Entom. 92 : 138; Cat. IX : (633). Geen nieuwe gegevens over verspreiding en vliegtijd.
Leffef schrijft me: „De rups is zeer polyfaag op loofhout en vruchtbomen, doch voedt zich eveneens met Vaccinium myrtillus, Rosa-soorten, Rubus en bij voedselnood zelfs met Gramineeën, zoals Holcus lanatus en Poa nemoralis. Hij heeft een voorkeur voor eik, hazelaar, iep, doch eet beslist geen vuilboomblad”.
Variabiliteit. f. hvenei Prout, 1914. Exemplaren met donkere wortel- en mid- denband op de voorvleugels zijn niet gewoon (in Zoöl. Mus. bijv. slechts twee exemplaren van Twello en Heemskerk), maar ze zijn toch van zoveel vindplaatsen bekend, dat deze niet opgesomd behoeven te worden.
f. unicolor Lambillion, 1912. Ook de vorm met volkomen ongetekende vleugels is niet gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Harendermolen (Camping); Wiessel, Overveen (Lucas); Apeldoorn, Rijckholt (Zoöl. Mus.); Ede, Gassel (Van de Pol); Haaren-N.B. (Knippenberg).
f. fusca Lempke, 1950. Exemplaren met donkerbruine voorvleugels nog van: Tietjerk (Camping) ; Havelte, Molenven (Saasveld) (Van der Meulen); Apeldoorn, Soest, Weesp (Zoël. Mus.); Bennekom, Heemstede (Van de Pol); Belfeld (Cox); Montfort (Bo- gaard).
f. brunnea Lempke, 1950. Geen nieuwe vindplaatsen.
f. nigrescens Lempke, 1950. Exemplaren met zwartachtige voorvleugels van: Glimmen, Hoenderlo, Weesp, Heemskerk (Zoöl. Mus.); Amsterdamse Bos (Peerdeman); Overveen (Lucas); Heemstede (Herwarth).
Dwergen. Vrij gewoon bij deze soort.
Teratologische exemplaren. Linker vleugels te klein. Rijckholt, & (Zoöl. Mus.) ; Zeist (Brouwer).
Beide voorvleugels te klein. Zeist (Gorter).
Linker achtervleugel ontbreekt. Berg en Dal (Boldt).
Q met links een lang uitgerekte grote voorvleugel. Paterswolde (Zoöl. Mus.).
Operophtera fagata Scharfenberg. Tijdschr. Entom. 92 : 138; Cat. IX : (633). In de bossen bij Vaals bleek de vlinder zeer talrijk te zijn maar, zoals Leffef me berichtte, is het biotoop er grondig veranderd door kaalslag, zodat te vrezen is dat fagata daar sterk achteruit gegaan is. Gelukkig blijkt de soort veel verbreider te zijn dan vroeger bekend was. Vooral in midden-Limburg is hij plaatselijk nog even gewoon als indertijd bij Vaals het geval was. Daarnaast is het dier nu ook aangetroffen op de Veluwe, in de Achter- hoek en in Twente. Voor zover thans bekend is, blijkt fagata bij ons steeds geassocieerd te zijn met berk.
(1077) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 19
De vliegtijd kan al in de laatste week van oktober beginnen en voortduren tot half december (25.X—12.XII).
Vindplaatsen. Ov.: Molenven (Saasveld), 13.XI.1960 (Knoop, in collectie-Van der Meu- len). Gdl.: Mossel, 23.XI.1968 (Zoöl. Mus.); Planken Wambuis, 18.XI.1964 (Van Aartsen, in Zoöl. Mus.); Ruurlo, 25.XI.1967 (Lukkien). Lbg.: Arcen, 7.XI.1965 (Ottenheijm); Lomm, XI en XII.1965 (idem); Tegelen, 1961 en volgende jaren (idem en Cox); Belfeld, 1963 en volgende jaren zeer gewoon (dezelfden); Meinweg, Vlodrop, 1966 en daarna zeer talrijk (Cox, Maassen); Heerlen, 29.XI.1938 (Hardonk); Heerlerbaan, 20 en 21.X1.1959 (Lukkien); Imstenrader bos, begin XI.1960 (dezelfde); Maastricht, 2 en 7.XI.1937 (Kortebos); Gronsveld, 1959 (Peerdeman); Vijlen, talrijk in 1961 en 1962 (verschillende verzamelaars).
Variabiliteit. De tekening van de voorvleugels van de mannetjes varieert in duidelijkheid, maar exemplaren zonder enig spoor ervan heb ik nog niet gezien. Sommige wijfjes hebben zeer korte vleugelstompjes en lijken daardoor sterk op die van O. bru- mata. Zij werden echter in copula aangetroffen met mannetjes van O. fagata, zodat geen vergissing mogelijk was (Cox).
f. fasciata Petersen, 1902, Lep. Fauna Estland : 120. Voorvleugels met donkere mid- denband. Vijlen (diverse collecties); Vaals, prachtig exemplaar (Lukkien).
f. marginata nov. Voorvleugels van het 4 donker tot de postdiscale lijn, daarna licht, zodat een brede duidelijk afstekende lichte achterrandsband ontstaat. Vijlen (holotype, Kammerer).
[Fore wings dark as far as the postdiscal line, marginal area contrasting so as to form a pale band.]
f. brunnescens nov. Lichaam donkerbruin, voorvleugels bruin met donker bandje, achtervleugels witgrijs met bruine postmediane band en bruine band langs de achterrand. Meinweg, 9, 2.XII.1967 (holotype, Cox). Of een dergelijke kleurvorm ook bij het & kan voorkomen, is niet bekend. Onder de grote series, die ik er nu van gezien heb, kwam geen enkel 4 met een dergelijke tint voor.
[Body dark brown, fore wings brown with a dark band, hind wings white-grey with a brown postmedian band and a brown band along the outer border. I have seen only one female specimen of this colour form in a long series of normal dark females.]
f. pygmaeata Isaak, 1929, Polski Pismo Ent. 8 : 9. Dwergen. Belfeld (Cox); Vijlen, diverse mannetjes (Zoöl. Mus.).
Perizoma Hübner
Perizoma affinitata Stephens. Tijdschr. Entom. 92 : 205; Cat. IX : (700). Verbreiding als in Cat. IX werd vermeld. De vlinder is tamelijk lokaal, maar kan op de vliegplaatsen vrij gewoon zijn. Behalve op koekoeksbloem komt de rups ook op Silene inflata voor (Leffef).
Een kleine correctie op de vliegtijd van de eerste generatie, die wat vroeger kan beginnen te vliegen dan in 1950 bekend was. De uiterste data ervan worden nu: 7.V (in 1960 door Lucas waargenomen) tot 24.VII. Die van de tweede generatie blijven onver- anderd.
20 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1078)
Vindplaatsen. Fr.: Oudemirdum. Gr.: Glimmen. Dr.: Eelde, Peest, Schoonlo, Ansen. Ov.: Vriezenveen, Hoonhorst (Ommen), Balkbrug. Gdl.: Assel, Teuge, Empe, Laag-Soeren; Epse, Gorssel, Winterswijk, Hoog-Keppel. Utr.: Zeist. N.H.: Schoorl, Heemstede. Z.H.: Leiden, Rijswijk, Helle- voetsluis, Melissant. Zl.: Westenschouwen, Oostkapelle. N.B.: Sint Michielsgestel, Boxtel, Best, Nederwetten, Mill, Gassel. Lbg.: Sevenum, Tegelen, Stein, Elsloo, Heerlerbaan, Colmont, Eijs, Gerendal, Bunde, Geulle, Gronsveld.
Variabiliteit. De vlinder is duidelijk sexueel dimorf: de wijfjes zijn groter dan de mannetjes.
f. rivinata Fischer von Roeslerstamm, 1838. De vorm met normaal getekende voor- vleugels en witte donker gerande achtervleugels (Plaat 1, Fig. 1) werd nog bekend van Bloemendaal, Loosduinen (Zoöl. Mus.).
f. albofasciata nov. Voorvleugels met brede witte postdiscale band, achtervleugels witachtig met donkere achterrand (Plaat 1, Fig. 2). Heemstede, &, 5.VI.1956 (holo- type, Van de Pol).
[Fore wings with broad white postdiscal band, hind wings whitish with darker outer border.
The form differs from f. rivinata by the broad white band on the fore wings. Fischer von Roeslerstamm gave a name to the female which has been recorded by Treitschke as a very large © of rivulata (= alchemillata), and of which Treitschke wrote that the hind wings were white with dark hind marginal border, but the markings of the fore wings were exactly as in rivulata (Schmett. Eur. 10 (2): 206, 1835); this means that the white postdiscal band was of normal width.]
f. effusa Schneider, 1933. Nieuwe vindplaatsen van de vorm met smalle postdiscale witte band van: Assel, Nijmegen, Best (Zoòl. Mus.); Aalten (Van Galen); Beek bij Nijmegen (Van Wisselingh); Gassel (Van de Pol).
f. lineata Lempke, 1950. Exemplaren met volledige witte golflijn op de voorvleugels werden nog aangetroffen te: Nijmegen, Loosduinen (Zoöl. Mus.); Wassenaar (Van Wisselingh); Breda (Leids Mus.).
Dwergen. Ubbergen, Nijmegen, Best (Zoöl. Mus.).
Perizoma alchemillata L. Tijdschr. Entom. 92 : 206; Cat. IX: (701). De in 1950 vermelde verbreiding is goed. Het minst komt de vlinder in het Hafdistrict voor. Hij is nu ook van één van de waddeneilanden bekend.
Uit het in Fig. 73 afgebeelde histogram, dat samengesteld is uit de gegevens van ruim 5000 gedateerde exemplaren, blijkt, dat de vliegtijd van begin mei tot in de tweede helft van oktober kan duren. De vroegste datum is nu 5.V, in 1957 waafgenomen door Van Wisselingh te Epen. In mei is de vlinder echter nog zeer schaars. Begin juni wordt hij wat gewoner, maar pas in de derde decade van deze maand gaat hij werkelijk goed vliegen. Het talrijkst is alchemillata in de derde decade van juli en de eerste van augustus. In de tweede helft van laatstgenoemde maand wordt de vlinder snel veel schaarser en ín de eerste decade van september vliegen nog slechts enkele nakomers (laatste datum: 11.IX). In gunstige jaren kan dan nog een zeer kleine tweede generatie voorkomen, die nu waargenomen is van 24.IX—19.X. De slotdatum werd door Leffef in 1963 te Vijlen genoteerd.
Vindplaatsen. Fr: Terschelling (vrij gewoon, Leffef), Leeuwarden, Goringarijp, Beetster- zwaag, Olterterp, Oosterwolde, Wijnjeterp, Nijetrijne, Oudemirdum, Rijs. Gr.: Noordbroek, Borger- compagnie, Veendam, Onstwedde. Dr.: Roden, Steenbergen, Westervelde, Peest, Eext, Schoonlo, Odoorn, Hooghalen, Mantinge, Wijster, Diever, Havelte. Ov.: Vollenhove, Zwartsluis, Balkbrug, Gerner, Matharam, Dalfsen, Rechteren, Oud-Leusden, Ommen, Raalte, Abdij Sion, Platvoet, Deven-
(1079) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 21
500
400
+ 300
200
| 100
5 . ! Ss (0) j j 3 Fig. 73. Histogram van Perizoma alchemillata L.
ter, Elzen, Nijverdal, Delden, Vriezenveen, Rectum, Saasveld, Agelo. Gdl.: Garderbroek, Nieuw- Milligen, Uddel, Hulshorst, Doornspijk, Vierhouten, Soerel, Tongeren, Heerde, Epe, Gortel, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Kootwijk, Assel, Teuge, Empe, Uchelen, Beekbergen, Loenen, Laag-Soeren, Dieren, Imbosch, Hoenderlo, Ede; Gorssel, Eefde, Warnsveld, de Voorst, Zutfen, Verwolde, Ruurlo, Neede, Woold, Aalten, Doetinchem, Hoog-Keppel, Loerbeek, Aerdt; Berg en Dal, Heteren, Slijk- Ewijk, Buren. Utr.: Doorn, Utrecht, Bilthoven, Botshol. N.H.: ’s-Graveland, Blaricum, Valkeveen, Naardermeer, Muiderberg, Weesp, Amsterdamse Bos (gewoon), Landsmeer, Schoorl, Bergen, Heem- stede. Z.H.: Noorden, Nieuwkoop, Katwijk, Leiden, Oegstgeest, Leidschendam, Staelduin, Vlaar- dingen, Schiedam, Schelluinen, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Hellevoetsluis, Melissant, Oud- dorp. Zl: Burgh, Haamstede, Westenschouwen, Oostkapelle, Valkenisse. N.B.: Bergen op Zoom, Dorst, Oosterhout, Waalwijk, Haaren, Kampina, Sint Michielsgestel, Best, Oirschot, Acht, Vessem, Bergeijk, Valkenswaard, Schaft, Eindhoven, Nederwetten, Nuenen, Aarle-Rixtel, Geldrop, Leende, Someren, Helenaveen, Gassel. Lbg.: Griendsveen, Sevenum, Broekhuizen, Arcen, Velden, Steijl, Belfeld, Roggel, Moesel, Weert, Heel, Sint Odiliënberg, Meinweg, Vlodrop, Montfort, Annendaal, Stein, Nuth, Heerlen, Heerlerbaan, Chèvremont, Eijs, Colmont, Klimmen, Gerendal, Bunde, Amby, Geulle, Heer, Cadier, Kannerbos, Sint Pietersberg, Gronsveld, Rijckholt, Sint Geertruid, Mechelen, Camerig, Mamelis, Vijlen, Vaals.
22 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1080)
Variabiliteit. Het 4 is gemiddeld kleiner dan het 9.
f. interrupta Boldt, 1927. Als in Cat. IX werd vermeld.
f. peterseni Prout, 1915. Exemplaren met de bonter getekende voorvleugels blijken toch niet al te zeldzaam te zijn. Steenbergen, Eext, Apeldoorn, Hilversum, Valkeveen, Haarlem (Zoöl. Mus.).
f. albofasciata nov. Voorvleugels met brede witte band franjewaarts van het donkere middenveld. Plaat 1, Fig. 3. Havelte, 4, 24.VI.1954, Saasveld, 4, 14.VII.1958 (het eerste het holotype, Van der Meulen).
[Fore wings with a broad white band distad of the dark central area.}
f. fennica Reuter, 1893. Geen nieuwe vondsten. f. obscura nov. Voor- en achtervleugels eenkleurig donker grijsbruin. Epen, 9, 5.VIII.1957 (holotype, Van Wisselingh).
[Fore and hind wings unicolorous dark grey-brown].
Dwergen. Rijs (Mus. Leeuwarden); Putten, Oosterbeek, Beek bij Nijmegen, Hillegom (Zoöl. Mus.); Noorden (Lucas); Melissant (Huisman); Schaft (Cox).
Perizoma bifasciata Haworth, 1809 (bifasciata Haworth, 1828). Tijdschr. Entom. 92 : 207; Cat. IX : (702). Er zijn thans wat meer vindplaatsen bekend geworden, maar de vlinder blijft toch lokaal en wordt dan in de regel nog slechts in zeer klein aantal gevan- gen. Dat hij plaatselijk althans echter gewoon kan zijn als men maar de rupsen weet te vinden, is wel uit de reeds geciteerde ervaring van Scholten gebleken.
De soort ís nu ook in België aangetroffen, wat niet anders te verwachten was, in ver- band met het voorkomen bij ons in het zuiden van Limburg. Als vindplaatsen worden Aye en Gran-Han (beide in de provincie Luxemburg) vermeld (Lambillionea 52 : 62, 1953).
De vlinder vliegt laat in het seizoen, voor zover thans bekend is van de eerste helft van juli tot begin september (11.VII—1.IX).
Vindplaatsen. Ov.: Vollenhove, 1.VIII.1951 (Winters). Gdl.: Didam, 1946, e. l. (Poste- ma). Utr.: Zeist, 21.VIII.1949, 15.VIII.1950 een vers ® (Gorter). Z.H.: Oostvoorne, 30.VII en 6.VIII.1960, 1.IX.1961 (Lucas); Ouddorp, 24.VII en 25.VIII.1967 (Vroegindeweij). Zl: Burgh, VIII.1963 (Leffef); Valkenisse, 29.VII.1967 (Van Aartsen); Kats, 12.VIII.1961 (Wilmink). Lbg.: Sevenum (Leffef); Swalmen, 21.VIII.1955 (Maassen); Sint Pietersberg, 17 en 18.VIII.1950 (Leids Mus.), 13.VIII.1952 (Van der Meulen); Kannerbos, 21.VIII.1950 (Leids Mus.); Epen, 27.VIII. 1954 (Van Wisselingh).
Perizoma blandiata Denis & Schiffermüller. Tijdschr. Entom. 92 : 208; Cat. IX: (703). Het Nederlandse areaal blijft beperkt tot Limburg, al reikt het nu wat noorde- lijker dan in 1950 bekend was.
Ook deze soort heeft een late vliegtijd, van de eerste helft van juli tot de tweede helft van augustus. De thans bekende uiterste data zijn: 8.VII—21.VIII.
Vindplaatsen. Lbg.: Swalmen, 5.VIII.1958 (Mus. Rotterdam); Chèvremont, 1.VIII.1953 (Lukkien); Meerssen, 8.VII.1957 (Bentinck); Epen, 23.VII.1964 (Van Wisselingh); Vijlen, 21.VII.1956 (Langohr), 21.VII en 2.VIII.1962 (Camping).
(1081) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 23
Perizoma albulata Denis & Schiffermüller. Tijdschr. Entom. 92 : 208; Cat. IX : (703). Verbreiding als in 1950 werd vermeld. De vlinder is nu van alle grote waddeneilanden bekend en is op de meeste daarvan zelfs algemeen.
De eerste generatie is nu waargenomen van 1.V (in 1961 aan de Woerdense Verlaat, Van Aartsen) tot 27.VII (in 1964 te Spijk-Z.H., Zwakhals). De tweede is zeer partieel, maar komt vermoedelijk in niet te koude seizoenen vrij geregeld voor. Hij is nu bekend van 1948, 1959, 1961, 1963, 1964 en 1965, wat beslist niet alle gunstige seizoenen geweest zijn. De uiterste data ervan zijn: 16.IX (in 1963 te Arkel, Zwakhals) tot 11.X (in 1965, idem). Het in 1950 vermelde exemplaar van 4.VIII is vrij zeker een nakomer van de eerste generatie geweest.
Vindplaatsen. Fr.: Terschelling (in 1950 talrijk, Lems, in 1965 idem op kleine ratelaar, Leffef), Vlieland (Camping), Leeuwarden, Tietjerk, Ternaard, Bergum, Olterterp, Wijnjeterp, Wolvega, Oudemirdum. Dr.: Eelde, Donderen, Assen, Zuidlaren, Schoonlo, Hooghalen, Dwingelo, Ruinen, Havelte. Ov.: Molenven (Saasveld), Hancate, Ommen, Rechteren, Balkbrug, Abdij Sion, Bathmen, Zwartsluis, Vollenhove, Marknesse. Gdl.: Putten, Wiessel, Hoog-Soeren, Wageningen, Ede; Gorssel, Hoog-Keppel; Berg en Dal, Lent. Utr.: Veenendaal, Doorn, Cothen, Utrecht, Lage Vuursche, de Treek. N.H.: ’s-Graveland, Kortenhoef, Bussum, Naardermeer, Muiderberg, Weesp, Amsterdamse Bos (weinig, doch geregeld, Peerdeman), Halfweg, Zaandam, Middelie, Hoorn, Schoorl, Bergen, Overveen, Heemstede. Z.H.: Woerdense Verlaat, Noorden, Leiden, Katwijk, Stael- duin, Vlaardingen, Lekkerkerk, Schelluinen, Arkel, Spijk, Asperen, Hendrik-Ido-Ambacht, Zwijn- drecht, Oostvoorne, Hellevoetsluis, Melissant, Ouddorp. Zl.: Burgh, Haamstede, Westenschouwen, Oostkapelle, Cadzand. N.B.: Nieuwkuik, Sint Michielsgestel, Kampina, Boxtel, Best, Nederwetten, Liessel, De Rips, Oploo, Oijen, Gassel. Lbg.: Griendsveen, Sevenum, Roggel, De Hamert, Belfeld, Swalmen, Maalbroek, Herkenbosch, Meinweg, Montfort, Stein, Heerlerbaan, Simpelveld, Wijlre, Kunrade, Gerendal, Bunde, Elsloo, Sint Pieter, Cadier, Gronsveld, Rijckholt, Oost-Maarland, Wahl- willer, Vijlen.
Variabiliteit. f. griseata Staudinger, 1871. Exemplaren met grijze tekening werden nog bekend van: Aerdenhout, Wijlre, Gronsveld (Van Wisselingh); Heemstede (Van de Pol).
f. mundata Klemensiewicz, 1913, Sprawozd. Kom. Fiz. 47 : 122. De vorm met sterk versmald middenveld van de voorvleugels komt weinig voor. Nieuwe vindplaats: Arnhem (Zoöl. Mus.).
f. reducta Lempke, 1950. De vorm, waarbij van het middenveld alleen de beide grenslijnen aanwezig zijn, is eveneens zeer schaars. Nieuwe vindplaats: Apeldoorn (Leffef).
f. hebudium Weir, 1881. Exemplaren met eenkleurig witte voorvleugels werden nog bekend van: Wageningen (Van de Pol); Nieuwkoop (Zoöl. Mus.).
f. planicolor nov. Middenveld van de voorvleugels van normale breedte, maar geheel donker gevuld. Kortenhoef, Woerdense Verlaat, 4, 3.VI.1941 (dit het holotype, Zoöl.
Mus.).
[Central area of the fore wings of normal breadth, but completely filled with dark.] f. flavescens nov. Grondkleur van de vleugels opvallend geel getint. Gronsveld, 9, 5.VI.1954 (holotype, Zoöl. Mus.).
[Ground colour of the wings strikingly tinted with yellow.]
Dwerg. Breda (Leids Mus.).
Perizoma flavofasciata Thunberg. Tijdschr. Entom. 92 : 209; Cat. IX : (704). Ver- spreiding als in 1950 werd vermeld. De vlinder is nu van één van de waddeneilanden
24 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1082)
bekend geworden. Leffef vond de rupsen bij voorkeur in de zaaddozen van de avond- koekoeksbloem (Melandrium album).
y SC
Fig. 74. Histogram van Perizoma flavofasciata Thunberg.
Uit het in Fig. 74 afgebeelde histogram, samengesteld uit de gegevens van ruim 1500 exemplaren, blijkt dat de vliegtijd van de tweede helft van april tot half september kan duren (21.IV—14.IX). De eerste generatie, die tot in de derde decade van juli kan voorkomen, heeft zijn hoofdvliegtijd in juni. De tweede generatie, die veel geringer in aantal is (dus partieel), kan al eind juli beginnen te vliegen. De exemplaren ervan zijn gemiddeld iets kleiner dan die van de eerste.
Vindplaatsen. Fr: Terschelling, Oosterwolde, Fochtelo, Nijetrijne, Oudemirdum. Gr.: Noordlaren, Borgercompagnie, Stadskanaal. Dr.: Paterswolde, Donderen, Peest, Veenhuizen, Eext, Gieten, Schoonlo, Odoorn, Hooghalen, Wijster, Dwingelo. Ov.: Volthe, Molenven (Saasveld), Balk- brug, Rechteren, Ommen, Vilsteren, Raalte, Abdij Sion. Gdl.: Garderen, Uddel, Nunspeet, Wiessel, Hoog-Soeren, Teuge, Empe, Voorstonden, Laag-Soeren, Spankeren, Hoenderlo, Wolfheze; de Voorst, Eefde, Warnsveld, Winterswijk, 't Woold, Bekendelle, Hoog-Keppel, Berg en Dal, Beek bij Nijme- gen, Hatert. Utr.: Amerongen, Bilthoven, Amersfoort, Hollandse Rading. N.H.: ‘s-Graveland, Blari- cum, Bussum, Amsterdam, Amsterdamse Bos, Zaandam, Hoorn, Schoorl, Bergen, Egmond aan Zee, Limmen, Bloemendaal, Heemstede, Vogelenzang. Z.H.: Oegstgeest, Voorschoten, Meijendel, Stael- duin, Hellevoetsluis, Ouddorp. Zl.: Burgh, Haamstede, Westenschouwen, Oostkapelle. N.B.: Bergen op Zoom, Tilburg, Udenhout, Haaren, ’s-Hertogenbosch, Kampina, Boxtel, Oirschot, Nederwetten, Eindhoven, Bergeijk, Valkenswaard, Schaft, Heeze, Someren, Asten, Liessel, Oploo, Sint Anthonis, Gassel. Lbg.: Geijsteren, Castenray, Griendsveen, Sevenum, De Hamert, Arcen, Velden, Blerick, Belfeld, Roggel, Moesel, Swalmen, Heel, Meinweg, Vlodrop, Sint Odiliënberg, Montfort, Putbroek, Annendaal, Echt, Stein, Sittard, Brunssum, Heerlerheide, Heerlen, Heerlerbaan, Kunrade, Vrouwen- heide, Eijs, Wijlre, Colmont, Schin op Geul, Gerendal, Cadier, Geulle, Sint Pietersberg, Gronsveld, Oost-Maarland, Sint Geertruid, Gulpen, Vijlen.
Variabiliteit. f. interrupta Lempke, 1950. Exemplaren met doorgebroken mid- denveld van de voorvleugels werden nog bekend van: Winterswijk (Van de Pol); Rhenen (Zoöl. Mus.); Oostvoorne (Lucas).
f. divisa Lempke, 1950. Geen nieuwe vondsten.
f. dissoluta Lempke, 1950. Een exemplaar met in lijnen opgelost middenveld nog van: Hollandse Rading (Zoöl. Mus.).
f. continua Lempke, 1950. Nog een exemplaar met ononderbroken witte postmediane band op de voorvleugels van Nuenen (Neijts).
f. aequilimbata Lempke, 1950. De vorm met ontbrekende witte golflijn op de voor- vleugels eveneens van Nuenen (Neijts).
Dwergen. Gorssel, Overveen (Leids Mus.); Amsterdam (Zoöl. Mus.); Geulle (Cox).
(1083) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 25
Perizoma didymata L. Tijdschr. Entom. 92 : 187; Cat. IX : (682). Geen soort van al te droge gronden. Vandaar het ontbreken in het centrum van de Veluwe en vandaar ook de betrekkelijk sterke verbreiding in het Hafdistrict en het Fluviatiel District. Ook daar lang niet overal een gewone soort.
De vliegtijd kan iets langer duren dan in 1950 bekend was. De uiterste data worden nu: 20.V—12.VHI. In mei echter weinig, wat begrijpelijk is, daar het ei overwintert. In Zoöl. Mus. bevindt zich een & van 27.V.1897 van Rotterdam, terwijl de laatste vangst een 9 van 12.VIII.1939 te Holten is (in dezelfde collectie). De hoofdvliegtijd valt in juli.
Vindplaatsen. Fr: Ternaard, Weidum, Oosterwolde, Nijetrijne, Nijemirdum. Gr.: Mid- wolde, Ter Borg, Zandberg. Dr.: Roden, Schoonlo, Odoorn. Ov.: Vollenhove, Zwartsluis, Eerde, Raalte, Holten. Gdl.: Vierhouten, Tongeren, Wageningen, Bennekom: Eefde, Warnsveld, Didam; Kesteren. Utr.: Over-Holland, Kockengen, Botshol. N.H.: Naardermeer, Muiden, Sloten, Amster- damse Bos, Aalsmeer, Zaandijk, Krommenie, Beemster, Bergen, Heilo, Egmond-Binnen, Heemskerk, Heemstede. Z.H.: Woerdense Verlaat, Noorden, Nieuwkoop, Oud-Ade, Noordwijkerhout, Delft, Capelle aan den IJssel, Ouderkerk aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel, Berkenwoude, Schelluinen, Arkel, Dubbeldam, Hendrik-Ido-Ambacht, Rhoon, Ouddorp. ZI: Oostkapelle, Valkenisse. N.B.: Kampina, Bergeijk, Eindhoven, De Rips, Sambeek. Lbg.: Sevenum, Roggel, Stein, Geulem, Gronsveld.
Variabiliteit. f. planicolor Lempke, 1950. Een exemplaar met geheel gevuld middenveld van de voorvleugels nog van Amsterdam (Zoöl. Mus.).
f. contrasta Lempke, 1950. Wijfjes met zuiver witte grondkleur en scherp afstekende donkere tekening nog van: Amsterdam (Zoöl. Mus.); Wassenaar (Lucas, Zoöl. Mus.). Plaat 1, Fig. 4.
f. attenuata Culot, 1917, Noct. et Géom. d'Europe 2 (1): 189, Plaat 27, Fig. 558 (albidissima Strand, 1919). De grondkleur is in de regel beenwit of crèmewit, tekening van de voorvleugels zeer zwak, de achtervleugels ongetekend. Plaat 1, Fig. 5. Het in Cat. IX vermelde exemplaar van Tietjerk is slechts een zwakke overgang en kan beter inge- trokken worden. Een goede vertegenwoordiger van deze zeldzame vorm is daarentegen het afgebeelde exemplaar van Muiden (Zoöl. Mus.).
f. bilineata nov. Voorvleugels witachtig met smalle maar duidelijke antemediane lijn en donkere rand langs de golflijn; postmediane lijn nauwelijks zichtbaar, de donkere subapicale tekening zwak aanwezig; achtervleugels witachtig met zwakke submarginale lijn. Heilo, 9, 29.VI.1958 (holotype, Aukema, Plaat 1, Fig. 6).
[Fore wings with narrow but distinct antemedian and dark border along the submarginal; post- median obsolete; twin spots feebly present; hind wings whitish with obsolete submarginal line.]
Dwergen. Amsterdam, ¢, Voorschoten, 9 (Zoöl. Mus.).
Perizoma sagittata Fabricius. Tijdschr. Entom. 92 : 191; Cat. IX : (686). De fraaie vlinder is nu ook van een enkele vindplaats in het westen van het land bekend geworden. Hij is door de voedselplant van de rups (poelruit, Thalictrum flavum) in zijn voorkomen beperkt tot moerassige plaatsen en daardoor lokaal, maar in zijn biotoop kan hij vooral als rups gewoon zijn.
De vliegtijd kan tot begin augustus duren. De uiterste data worden nu: 17.VI—5.VIII. De laatste datum werd in 1959 door Harsevoord te Zwartsluis vastgesteld.
26 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1084)
Vindplaatsen. Fr: Wolvega, in 1956 talrijke rupsen (Camping); Nijetrijne, 1.VII.1963 (Leffef). Ov.: Zwartsluis, 5.VIII.1959 (Harsevoord); (Colmschate, weer 29.VI.1957, Leffef en 29.VI.1965, van Aartsen), Denekamp, 1960 (Bentinck). Gdl.: Gorssel, 8.VII.1953 (S. R. Dijkstra); Doesburg, 26.VII.1964 (H. J. Kok). Utr.: Botshol, 30.VI.1964 (Wolschrijn); Zegveld, 1958 (Leffef). N.H.: Bussum, 1913 (Caron, e coll. Machery), Kortenhoef, 1950 (Doets), Amsterdamse Bos, 17.VI.1961 en 22.VI.1963 (Peerdeman). N.B.: Nuenen, 9 en 17.VII.1955 (Neijts); Deurne, 1955 (Nies).
Variabiliteit. f. approximata Lempke, 1950. Een exemplaar met duidelijk ver- smald middenveld van de voorvleugels van Wolvega (Gorter).
Eupithecia Curtis
Aan de volgorde van de soorten van dit uitgebreide geslacht is nog weinig veranderd. Wel heeft wijlen de Duitse specialist E. Schütze reeds een aantal soorten in subgenera kunnen onderbrengen, maar er blijven vele over, waarvan dit nog niet mogelijk is. Voorlopig moet de traditionele volgorde daarom grotendeels gehandhaafd worden.
Eupithecia tenuiata Hübner. Tijdschr. Entom. 94 : 227; Cat. X : (714). De in 1951 gegeven verbreiding is correct. Het aantal nieuwe vindplaatsen is vrij beperkt. Dit geldt trouwens voor vele soorten van het genus. De oorzaak hiervan is vooral, dat lichtvangst in de regel niet de meest geschikte methode is om deze vlinders te verzamelen. Vele soorten komen slecht op licht, doch als men eenmaal de rupsen weet te vinden, blijken het vaak lang niet zulke zeldzaamheden te zijn als de lampvangsten zouden doen denken.
De vliegtijd kan al in de eerste week van juni beginnen. De grenzen ervan worden nu: 7.VI—22.VIll. Op de vroegste datum ving Camping in 1967 een exemplaar te Putten.
Vindplaatsen. Fr.: Leeuwarden, Tietjerk (als rups hier vrij gewoon, Camping), Eerne- woude, Bakkeveen, Oosterwolde, Wijnjeterp, Wolvega. Gdl.: Putten, Epe, Wiessel, Otterlo; Berg en Dal, Heteren. Utr.: Botshol. N.H.: Naardermeer, Amsterdamse Bos, Halfweg. Z.H.: Oostvoorne, Sommelsdijk, Ouddorp. Zl.: Burgh, Oostkapelle. Lbg.: Griendsveen, Sevenum, Roggel.
Eupithecia haworthiata Doubleday. Tijdschr. Entom. 94 : 227; Cat. X : (714). Ver- breiding als in 1951 werd gegeven. De vliegtijd kan tot eind juli duren (8.V—30.VII).
Vindplaatsen. Utr: Amerongen, 1963 (Bentinck). Z.H.: Middelharnis, 8.VI.1963 (Vroeg- indeweij). Lbg.: Stein, Geulle, Bunde, Bemelen, Cadier, Heer, Sint Pietersberg, Gronsveld, Sint Geertruid, Vaals.
f. obscura nov. Kleur van lichaam en vleugels sterk verdonkerd, zwartbruin, tekening normaal. Plaat 3, Fig. 2. Rijckholt, 9, 11.VI.1966, e. I. (holotype, Camping).
[Colour of body and wings strongly darkened, black-brown; markings normal. |
Eupithecia plumbeolata Haworth. Tydschr. Entom. 94 : 228; Cat. X : (715). Blij- kens het aantal nu bekende vindplaatsen een van onze gewonere soorten, die in een groot deel van het land verbreid is.
Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 21.IV—30.VII.
Vindplaatsen. Fr: Vlieland, Tietjerk, Eernewoude, Beetsterzwaag, Olterterp, Oosterwolde,
(1085) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 27
Fochtelo, Wijnjeterp, Delleburen (Oldeberkoop), Wolvega, Nijetrijne. Gr.: Sellingen. Dr.: Eext, Diever. Ov.: Balkbrug, Ommen, Abdij Sion, Ootmarsum, Volthe. Gdl.: Putten, Epe, Wiessel, Hoog- Soeren, Zilvense heide, Hoenderlo, Hoge Veluwe; Hoog-Keppel; Berg en Dal, Slijk-Ewijk. Utr: Dootn, Maarn, Zeist, Amersfoort, Botshol. N.H.: ’s-Graveland, Naardermeer, Halfweg, Katham. Z.H.: Woerdense Verlaat, Leiden, Meijendel, Loosduinen, Schelluinen, Arkel, Dubbeldam, Dordrecht, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Melissant. N.B.: Biesbosch, Dorst. Lbg.: Sevenum, Belfeld, Vlodrop, Stein, Heerlerbaan, Vijlen.
f. singularia Herrich-Schäffer, 1848. Exemplaren met een duidelijke middenstip op de bovenzijde van de voorvleugels komen weinig voor. Nieuwe vindplaatsen: Woerdense Verlaat (Zoöl. Mus.); Oostvoorne (Lucas); Hendrik-Ido-Ambacht (Bogaard); Epen (Van Wisselingh).
f. obscura nov. Lichaam en vleugels donkergrijs, overigens normaal. Plaat 3, Fig. 2. „Gelderland”, 9 zonder datum (holotype, Zoöl. Mus.).
[Body and wings dark grey, for the rest normal. ]
Eupithecia abietaria Goeze, 1783 (Phalaena pini Retzius, 1783, nec Linnaeus, 1758). Tijdschr. Entom. 94 : 228; Cat. X : (715). Verbreiding als in 1951 werd aangegeven. Duidelijk lokaler en zeldzamer dan de volgende soort. Mogelijk echter wordt de zeld- zaamheid ten dele veroorzaakt door de levenswijze van de soort. De rups leeft van de onrijpe zaden in de nog groene kegels van enkele naaldbomen, vooral van sparren. Lange, die veel interessante biezonderheden geeft over de in zijn omgeving voorkomende Eupithecia-soorten, schrijft, dat de wijfjes in hoofdzaak in de toppen van de sparren leven, waar zij hun eieren afzetten op de daar hangende kegels. Hij raadt aan de in augustus na een storm afgevallen kegels te verzamelen, vooral die welke aan de punt omgebogen zijn en dan af te wachten wat er uit komt (D. ent. Z. Iris 38 : 163, 1924).
Juul (Nordens Eupithecier : 19—20, 1948) vermeldt, dat de vlinder in de toppen van 30— 40 jaar oude naaldbomen leeft. Als zekere voedselplanten geeft hij op: Picea abies (spar), Pinus cembra (arve, in Nederland weinig aangeplant) en Abies alba (zil- verspar). Toch moet de rups ook in lager hangende kegels, dus van jongere bomen, te vinden zijn, want reeds De Geer kende de levenswijze goed. Hij vond de rupsen eind juli in sparrekegels. Zij verrieden hun aanwezigheid door de naar buiten gestoten excre- menten, die aan de kegel bleven hangen. Hij geeft daar een uitstekende afbeelding van (Mém. Hist. Ins. 2 (1): 462—464, Plaat 9, Fig. 10—12, 1771). (Goeze baseerde zich bij zijn naamgeving geheel op De Geer’s beschrijving, hij had de soort waarschijnlijk nooit in natura gezien). De Geer wist ook al, dat er ook rupsen met 16 poten in de kegels leven (de Pyraliden Cateremna terebrella Zincken en Dioryctria abietella Denis & Schiffermüller).
De vliegtijd kan wat langer duren dan in Cat. X vermeld is, namelijk tot half juli. De uiterste nu bekende data zijn: 15.V—14.VII.
Vindplaatsen. Ov.: Abdij Sion, 29.VI.1966 (Flint). Gdl.: Lunteren, 11.VII.1941 (Van de Pol); Bennekom, vòòr 1940 (dezelfde). Utr.: Amersfoort, 14.VII.1955 (Nieuwland). N.H.: Weesp, 28.V.1954 (Westerneng, vrij zeker wel een zwerver uit het Gooi). Z.H.: Noordwijkerhout (Mevr. Martin). Lbg.: Belfeld, 25.V.1958 (Ottenheijm); Swalmen, 12.VI.1965 (Liicker); Stein, 9.VI.1965 Missiehuis); Vijlen, 11.VII.1965 (Van Aartsen, Zoòl. Mus.); Vaals, 18.VI.1955 (Lukkien).
Eupithecia analoga Djakonov (bilunulata (Zetterstedt) Prout, 1914, in Seitz, Gross- Schmetterlinge der Erde 4 : 276, nec Zetterstedt). Tijdschr. Entom. 94 : 229; Cat. X:
28 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1086)
(716). Voor de nomenclatuur van deze soort zie de hierna volgende Engelse tekst. Blijkens de weinige nieuwe vindplaatsen ook nog steeds zeldzaam. Evenals de vorige soort door zijn levenswijze vrijwel geheel aan de spar gebonden. De rups leeft in gallen, die veroorzaakt worden door de bladluizen Sacciphantes viridis Ratzeburg en S. abietis L. Net als bij de kegels van de vorige soort bevindt zich in een bewoonde gal een opening, waardoor de excrementen naar buiten gewerkt worden, die gedeeltelijk aan de gal blijven hangen en zo de aanwezigheid van de rups verraden. Lange schrijft, dat deze graag op lage takken en kleine sparren leeft, waarop de gallen vaak talrijk aanwezig zijn, zodat het zoeken ín juli en augustus niet moeilijk is. Wel moeten geregeld verse gallen in het kweekglas gedaan worden, omdat de oude te hard worden voor de rupsen, zodat die dan te gronde gaan (I. c.: 162).
Ook van deze soort kan de vliegtijd langer duren dan in 1951 bekend was. De nu bekende uiterste data zijn: 4.V—21.VII. Op de vroegste datum werd in 1968 een exem- plaar te Vlodrop gevangen (Cox), op de laatste in 1962 één te Vijlen door Camping.
Vindplaatsen. Fr: Appelscha, 1964 (Van Randen). Dr.: Schoonlo, 1965 (Van Aartsen). Utr.: Zeist, 1957 (Gorter). Lbg.: Vlodrop, 1968 (Cox); Brunssum (Claassens); Vijlen (verschil- lende verzamelaars).
Variabiliteit. Het gevolg van de verandering van de soortnaam is, dat de in ons land (en mogelijk overal in Europa) voorkomende populaties niet meer tot de nomi- naatvorm behoren. Er is geen geldige naam voor beschikbaar en ik noem deze nieuwe subspecies daarom Eupithecia analoga europaea subsp. nov.
De soort varieert nogal in grootte. Een opvallend klein en vrij donker exemplaar ving Van Aartsen te Schoonlo (Plaat 3, Fig. 10).
Opmerking. Al meer dan anderhalve eeuw heerst er grote verwarring in de nomenclatuur van de beide laatst behandelde soorten, terwijl ook de beschrijvingen vaak te wensen over laten. Hier volgen een aantal kenmerken ter onderscheiding (vgl. Tekst- figuur 75 en Plaat 3):
1. Eup. abietaria heeft kortere palpen, analoga langere da de foto's lang niet altijd goed te zien, omdat deze organen vaak min of meer omlaag hangen).
J. Huisenga Fig. 75. Kop van Euptthecia analoga Djakonov (links) en Eup. abietaria Goeze (rechts). (Heads of Exp. analoga Djakonov (left) and Exp. abietaria Goeze (right)).
(1087) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 29
2. E. abietaria is gemiddeld groter.
3. De middenstip van de voorvleugels is bij abietaria meestal groter en staat tegen de antemediane lijn aan of er dicht bij, bij analoga in de regel meer in het midden van de ruimte tussen beide dwarslijnen.
4. De dwarslijnen van de voorvleugels zijn bij abietaria duidelijker dan bij analoga en
de postmediane heeft bij abietaria twee scherp uitspringende hoeken.
De golflijn is bij abietaria veel scherper getand dan bij analoga.
Het middenveld van de voorvleugels is bij abietaria meestal grijzer dan bij analoga.
7. Ook de genitaliën verschillen duidelijk. Zie hiervoor Nordström in Svenska Fjärilar, Fig. 275, 276, 283, 284, en Juul in Nordens Eupithecier, Plaat (VII).
GO U
Note. Hübner was the first author, who discerned the two preceding species which resemble each other more or less; he figured them both in the “Sammlung eur. Schmetterlinge”. Unfortunately he attributed the existing name to the wrong species and ever since there has been much confusion in the nomenclature of the two. Even that used by Prout in “Seitz” cannot be maintained. The names to be considered are the following:
A. The larger species with the shorter palpi, the caterpillar of which lives in the cones of spruce (Plate 3, Fig. 3—6).
1. Phalene de l’arpenteuse de la pomme de Sapin, De Geer, 1771, Mém. Hist. Ins. 2 (1): 462— 464, Plate 9, Fig. 10—12. An excellent description of the biology of the species, for many years the only available one! The moth is described as having “une large bande ondée d’un brun roussâtre” near the outer margin of the fore wings; this has been copied by many authors. But the statement is without doubt exaggerated. The submarginal band is dark brown-grey to dark brownish.
2. Phalaena pini Retzius, 1783, Gen. et Spec. Ins.: 50. Based on the publication by De Geer, but the name is invalid, being a primary homonym of Phalaena pini Linnaeus, 1758.
3. Phalaena abietaria Goeze, 1783, Ent. Beytr. 3 (3): 439. Likewise based on De Geer; the first correct name and therefore the valid name of the species.
4. Phalaena strobilata Borkhausen, 1794, Naturgesch. eur. Schmetterl. 5 : 352. A repitition of the descriptions of De Geer and Goeze!
5a. Geometra togata Hübner, [1814—1817], Samml. eur. Schmetterl., Geom., Fig. 464. Certainly the larger species, but the figure is not very accurate: the shape of the postmedian, especially in the left fore wing, is not correct and the colours are much exaggerated, the fore wing has two deep red- brown bands and the hind wing one. (The figure in “Seitz” is a copy of Hübner’s, but still worse. It is quite unrecognizable!).
5b. Eucymatoge togata Hübner, [1825], Verz. bek. Schmetterl.: 325.
6. Acidalia bilunulata Zetterstedt, 1839, Fauna ins. Lapponica : 960. From the original description it is clear that Zetterstedt knew the species from only one specimen, a ©, collected by Boheman in the mountains of the Swedish province of Dälarna (Dalecarlia). Prout used the name for the next species, but to my great surprise this appeared to be wrong.
I wanted to compare Dutch specimens of the next species with Swedish material and Mr. Persson, Naturhistoriska Riksmuseet, Stockholm, kindly sent me three specimens. One of these proved to be Zetterstedt's holotype, as was evident from three very small labels attached: “Zr..” [Zetterstedt], “Dir.” [Dälarna}, and “Bhm.” [Boheman}. Moreover it fully agrees with Zetterstedt’s description. I present a figure of this specimen, Plate 3, Fig. 5. The photograph clearly shows that the specimen (which lacks the abdomen now) belongs to the larger species.
Zetterstedt gives the following description: “alis grisescenti canis, anticis cinereo fuscoque irro- ratis et undulatis, fascia media parum obscuriori; posticis cinereo-striatis, omnibus puncto medio nigro, anticarum majori sublunulato’’. So there is no mentioning of grey-brown or brownish bands. This is correct. The specimen lacks any trace of these colours and in this respect it completely agrees with the following subspecies. The name may be used for European specimens agreeing with Zet- terstedt’s description.
7. Subsp. debrunneata Staudinger, 1897, D. ent. Z. Iris 10 : 109. Described after two specimens from Ussuri in east Siberia. As I was in search for a valid name for the next species I had to be certain of the specific identity of debrunneata. Dr. H. J. Hannemann kindly sent me one of the
30 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1088)
original specimens, a 9. It only bears a label “Origin.” and is figured here on Plate 3, Fig. 6. The photograph shows that it belongs to Exp. abietaria. I herewith designate this specimen as the lecto- type. It is in the collection of the Zoological Museum of the Humboldt University in Berlin.
The Ussuri specimen differs from any European specimens I have seen. The ground colour is greyer as a result of which it is darker and more monotonous. The discal spot of the fore wings is rather small, but this is not a character of the subspecies. Dietze figures two other Ussuri specimens which have this spot of normal size (Biol. Eup., Pl. 69, Fig. 61, 62).
B. The smaller species with the longer palpi, the caterpillar of which lives in the galls of spruce aphids. Plate 3, Figs. 7—11.
la. Geometra strobilata (Borkhausen) Hübner, [1809—1813}, Samml. eur. Schmetterl., Geom., Fig. 449—450 (nec Borkhausen).
1b. Eucymatoge strobilata (Borkhausen) Hübner, [1825], Verz. bek. Schmetterl. 325 (nec Bork- hausen). The name is invalid as it is based on a misidentification. (In his Syst.-alph. Verz.: 50, 1822, Hübner writes: “strobilata B.’ which proves that he identified his figures 449, 450 with the species, described by Borkhausen).
2. Eupithecia bilunulata (Zetterstedt) Prout, 1914, in Seitz, Gross-Schmetterl. der Erde 4: 276 (nec Zetterstedt). Likewise based on a misidentification and invalid.
3. Eupithecia bilunulata analoga Djakonov, 1926, Jahrb. Martjanov. Staatsmus. Minussinsk 4 : 48. Described as a subspecies of the European “bilunulata” from the environs of Minussinsk (Central Siberia, on the river Jenissei) and consequently the first valid name for the species. A translation of the Russian text reads as follows:
“Distinguished from the type form by the absence of the red-brown spots in the outer band. All wings pure grey with more indistinct markings than in the type. Here we see a complete analogy with subsp. debrunneata of the preceding species”.
It is a pity that I was not able to obtain a specimen of what now has become the nominate form of the species, for illustration.
The result is that the European form which differs from the Siberian nominate form is without a valid name. I therefore name it Eupithecia analoga europaea ssp. nov.
Description. Ground colour pale grey to whitish grey, fore wings with a dark brown basal band and a band of the same colour before the submarginal line; a dark grey band between this line and the outer margin; antemedian and postmedian varying in distinctness, the latter without the sharp hooks of abietaria; hind wings with more or less distinct discal lines and a dark grey band before and behind the submarginal line.
Holotype: 4, Netherlands, Naarden (Oud-Valkeveen), 27.VI.1892.
Allotype: 2, Netherlands, Epen, 29.V.1933.
Both type specimens are in the collection of the Amsterdam Zoological Museum. The museum possesses identical specimens from Malmédy (Belgium) and Marxstadt (formerly Chemnitz) in East Germany and I saw two specimens from Stora Tuna in the Swedish province of Dâlarna.
Eupithecia linariata Denis & Schiffermüller. Tydschr. Entom. 94: 229; Cat. X: (716). De in 1951 aangegeven verbreiding is goed. De vlinder is nu ook van één van de waddeneilanden bekend geworden.
De vliegtijd kan al in de laatste week van april beginnen. Zeer vroege data zijn: 27.IV. 1943 te Amsterdam (Van der Meulen), 4.V.1954 (Mus. Rotterdam). In mei en de eerste twee decaden van juni is de vlinder nog zeer schaars (zie het in Fig. 76 afge- beelde histogram, samengesteld naar de gegevens van ruim 1750 gedateerde exemplaren). Dan wordt hij echter snel gewoner en eind juli wordt in de regel de top van de eerste generatie bereikt. Zonder onderbreking gaat deze over in de tweede generatie, die duide- lijk talrijker is en die zijn top eind augustus en begin september bereikt. De vliegtijd ervan is echter korter. In oktober vliegen nog enkele nakomers, althans in gunstige seizoenen. De slotdatum is nu: 19.X. Vrijwel alle waarnemingen uit deze maand stammen van de RIVON-inventarisaties te Burgh in 1961, 1962 en 1964 (meegedeeld door Leffef). De exemplaren van deze generatie zijn in de regel duidelijk kleiner.
(1089) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 31
m.
Fig. 76. Histogram van Eupithecia linariata Denis & Schiffermüller.
Vindplaatsen. Fr.: Terschelling, Nijetrijne, Oudemirdum. Gr.: Harendermolen, Veendam. Dr.: Norg, Zuidlaren, Hijkersmilde, Schoonlo (zeer gewoon, Leffef), Emmen. Ov.: Balkbrug, Rech- teren, Beerze, Raalte, Volthe. Gdl.: Stroe, Garderen, Nieuw-Milligen, Uddel, Vierhouten, Wezep, Tongeren, Vaassen, Gortel, Nierssen, Wiessel, Teuge, Klarenbeek, Voorstonden, Beekbergen, Hoen- derlo, Kootwijk, Otterlo; Epse, Gorssel, Eefde, de Voorst, Ruurlo, ’t Woold, Hummelo, Hoog- Keppel, Loerbeek, Tolkamer. Utr.: Amerongen, Stoutenburg, Amersfoort. N.H.: Naardermeer, Muiderberg, Halfweg, Schoorl, Egmond aan Zee, Castricum, Haarlem, Zandvoort. Z.H.: Meijendel, Delft, Staelduin, Hendrik-Ido-Ambacht, Spijkenisse, Oostvoorne, Rockanje, Hellevoetsluis, Middel- harnis, Goedereede, Ouddorp. ZI.: Burgh, Haamstede, Westenschouwen, Oostkapelle, Zoutelande, Cadzand, Clinge. N.B.: Hoogerheide, Bergeijk, Eindhoven, Nuenen, Someren, Liessel, Helenaveen, Oploo, Sint Anthonis, Gassel. Lbg.: Griendsveen, Sevenum, Arcen, Grubbenvorst, Velden, Tegelen, Belfeld, Reuver, Roggel, Moesel, Meinweg, Herkenbosch, Vlodrop, Sint Joost, Susteren, Sittard, Stein, Voerendaal, Wijlre, Gerendal, Bunde, Cadier, Sint Pieter, Gronsveld, Rijckholt, Oost-Maarland, Sint Geertruid, Mechelen, Slenaken, Vijlen.
Variabiliteit. f. approximata Lempke, 1951. Exemplaren met sterk versmald middenveld van de voorvleugels nog van: Putten (Camping); Wiessel (Zoöl. Mus.) ; Belfeld, Meinweg (Cox); Epen (Van Wisselingh). Plaat 3, Fig. 12.
f. nigrofasciata Dietze, 1913. Exemplaren met massief zwart middenveld blijken niet al te zeldzaam te zijn. Nieuwe vindplaatsen: Hijkersmilde (Camping); Twello, Holland- se Rading, Weesp, Den Haag, Sint Joost (Zoöl. Mus.); Clinge (Peerdeman); Nuenen (Neijts).
f. reducta Lempke, 1951. In collectie-Caron een exemplaar van Hilversum, e. |., met opvallend licht middenveld van de voorvleugels, grijs met scherp afstekende zwarte middenstip, behoort tot deze ongetwijfeld zeldzame vorm. Plaat 3, Fig. 13.
Dwergen. Heemskerk (Van Aartsen); Sint Pieter (Van der Meulen).
Eupithecia pulchellata Stephens. Tijdschr. Entom. 94: 230; Cat. X: (717). Het Nederlandse areaal is zeer klein. De vlinder is geheel beperkt tot de bossen in het zuid- oosten van Limburg. Hij vliegt in de schemering om de voedselplant (Van Aartsen).
De vliegtijd kan iets eerder beginnen dan in 1951 werd vermeld. De uiterste data worden nu: 18.V—22.VII. Van een eventuele tweede generatie is dus niets bekend.
Vindplaats. Lbg.: Vijlen (1960, Van Aartsen, veel rupsen in 1965, Camping).
Variabiliteit. De Nederlandse populatie behoort niet tot de uit Engeland beschreven nominaatvorm, maar tot subsp. digitaliaria Dietze, 1913, Biol. Eupithecien 2: 36, Pl. 70, Fig. 97. Beschreven naar exemplaren uit het Taunus-gebergte, verschilt van de Engelse subspecies, doordat hij minder gevlekt en donkerder is. Cf. E. Schütze, 05%, 77 EC pr A2 EMIS5
32 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1090)
f. approximata Lempke, 1951. Nog een exemplaar met duidelijk versmald midden- veld der voorvleugels van Epen (Van Wisselingh).
Eupithecia laquaearia Herrich-Schäffer. Tydschr. Entom. 94 : 230; Cat. X : (717). Nog steeds is slechts het ene exemplaar van Houthem, 1897, uit ons land bekend, dat nu afgebeeld is op Plaat 4, Fig. 1. Intussen is nu ook een vangst uit het oosten van België vermeld, namelijk te Han-sur-Lesse op 15.VI.1952 (Lambillionea 52 : 63, 1952), waardoor die in het zuiden van Limburg niet meer zo geisoleerd staat. De rups leeft in de herfst op verschillende soorten ogentroost, zodat er in Zuid-Limburg misschien met kans op enig succes naar gezocht zou kunnen worden.
Eupithecia irriguata Hübner. Tijdschr. Entom. 93: 230; Cat. X: (717). Slechts enkele nieuwe vindplaatsen, waaruit wel duidelijk blijkt, hoe lokaal de soort in ons land is. Leffef schrijft me: „Op de vindplaatsen soms talrijk. De vlinders rusten overdag in de schorsreten van eiken, soms ook op beuken, waartegen ze veel meer afsteken. Ze zitten daarbij steeds dwars op de stam, waarbij opvalt, dat de kop practisch altijd naar links gekeerd is. Ze komen niet gemakkelijk op licht. De vliegtijd is kort, meestal eind april, in mei weinig. Moeilijk uit de rups te kweken, ook niet vanaf het ei”. Van Aartsen merkt op, dat de vlinders bij verontrusting naar de grond vliegen.
De uiterste nu bekende data van de enige generatie zijn: 12.IV—27.V (op de laatste datum een afgevlogen exemplaar in 1954 te Wiessel).
Vindplaatsen. Gdl.: Wiessel, Hoog-Soeren, Assel. Lbg.: Vijlen.
Eupithecia exiguata Hübner. Tijdschr. Entom. 94: 231; Cat. X: (718). Ook van deze soort maar weinig nieuwe vindplaatsen. De meest opvallende is nog die uit Zeeland. De in 1951 vermelde vindplaats Lage Vuursche moet vervallen.
De vlinder kan in de tweede helft van april beginnen te vliegen. De nu bekende uiterste data zijn: 21.IV—21.VI.
Vindplaatsen. Gdl.: Wiessel, Apeldoorn, Wilp. Utr.: Amersfoort. Zl.: Burgh. Lbg.: Bunde, Gronsveld, Camerig, Vijlen.
Eupithecia insigniata Hübner. Tijdschr. Entom. 94: 231; Cat. X: (718). Nog minder nieuwe vindplaatsen dan bij de vorige soorten! Al weer dus een zeldzame soort bij ons.
De vliegtijd kan tot het eind van de eerste decade van juni duren. De uiterste data worden nu: 21.1V—9.VI.
Vindplaatsen. Gdl.: Wilp; Warnsveld; Heteren, 9.VI.1962 (Huisman).
Eupithecia valerianata Hübner. Tijdschr. Entom. 94 : 231; Cat. X : (718). Dat het aantal vindplaatsen van de soort inderdaad makkelijk uit te breiden is, bleek me in 1956, toen we door konsekwent afzoeken van de groeiplaatsen van valeriaan in een deel van Limburg en Noord-Brabant steeds weer de rupsen op de planten aantroffen (zie Ent. Ber. 18 : 143—146, 1958). Vooral in het oosten en zuiden van het land is valerianata zeer verbreid. In het westen komt de vlinder minder voor, wat waarschijnlijk in verband staat met het feit, dat de voedselplant, die daar in een geheel ander biotoop groeit dan in het oosten (namelijk tussen het riet en niet op vochtige plaatsen bij struikgewas) veel vroeger bloeit, zodat in de tijd, dat de rupsen in het oosten te vinden zijn, in het westen zelfs de zaden al van de valeriaanplanten gevallen zijn, waardoor er geen voedsel meer voor de dieren beschikbaar is.
(1091) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 33
De vliegtijd kan al half mei beginnen. De uiterste data worden nu: 15.V—27.VII. De vroegste datum werd in 1965 door Wolschrijn in het Naardermeer waargenomen, dus in het westen, waar alleen de vroeg vliegende exemplaren een kans maken zich voort te kunnen planten.
Vindplaatsen. Fr.: Terschelling (rupsen in 1956, Leffef), Eernewoude, Beetsterzwaag, Oosterwolde, Wolvega, Nijetrijne. Gr.: Ter Apel. Dr.: Bunnerveen, Donderen, Spier, Uffelte, Havelte. Ov.: Balkbrug, Diepenveen, Deventer, Volthe. Gdl.: Leuvenum, Epe, Teuge; Verwolde, Ruurlo, Hoog-Keppel, Laag-Keppel, Angerlo, Tolkamer. Utr.: Amerongen, Hollandse Rading. N.H.: Huizen, Bussum, Naardermeer. Z.H.: Zevenhuizen, Ottoland, Schelluinen, Arkel, Hendrik-Ido- Ambacht. N.B.: Best, Nuenen, Bergeijk, Valkenswaard, Soerendonk, Liessel, Helenaveen. Lbg.: Sevenum, Arcen, Venlo, Roggel, Nunhem, Swalmen, Roermond, Horn, Herkenbosch, Reutje, Mont- fort, Susteren, Stein, Elsloo, Spaubeek, Schinnen, Schinveld, Wijlre, Rothem, Cadier, Gronsveld, Slenaken.
f. grisea nov. Grondkleur van lichaam en vleugels zuiver donkergrijs zonder enig spoor van bruinachtige tint. Stein, 9, 12.VI.1968 (holotype, collectie Missiehuis).
[Ground colour of body and hind wings pure dark grey without any trace of brownish tint.]
Eupithecia pygmaeata Hübner. Tijdschr. Entom. 94: 232; Cat. X: (719). De in 1951 gegeven verbreiding is goed. Het aantal nieuwe vindplaatsen is weer vrij beperkt.
De vliegtijd van de eerste generatie kan een week langer duren dan in Cat. X vermeld is. De uiterste data ervan worden nu: 12.V—19.VI. Overigens geen correctie.
Vindplaatsen. Fr.: Wolvega. Ov.: De Lutte, Delden. Gdl.: Putten, Gortel. Z.H.: Staelduin. N.B.: Biesbosch, Bergen op Zoom, Best. Lbg.: Blerick, Roggel, Moesel, Swalmen, Belfeld, Vlodrop, Brunssum, Epen.
Eupithecia venosata Fabricius. Tijdschr. Entom. 94 : 232; Cat. X : (719). Afgezien van een vangst in het Duindistrict is de vlinder bij ons uitsluitend aangetroffen in het Krijtdistrict.
De vangst in het eerstgenoemde district door Van Wisselingh kan toevallig geweest zijn. Hij heeft verscheidene malen talrijke zaaddozen van Sz/ene uit Zuid-Limburg mee- genomen naar zijn toenmalige woonplaats en het is niet ondenkbaar, dat de vlinder hiervan afkomstig was. Aan de andere kant is het evenmin uitgesloten, dat de soort inderdaad in het Duindistrict voorkomt, daar in 1962 een vers @ op het Duitse Noord- friese waddeneiland Sylt werd gevangen (Bombus 2 : 139, 1962).
Van de werkelijke vliegtijd is nog steeds weinig bekend, daar de imago zelden gevan- gen wordt. We kennen nu enkele exemplaren van eind mei, begin juni en augustus, wat mogelijk wijst op het voorkomen van een (partiële) tweede generatie.
Vindplaatsen. N.H.: Aerdenhout, 4, 14.VI.1960 (Van Wisselingh, zie boven). Lbg.: Simpelveld, VIII.1954 (Van de Pol); Kunrade (uit talrijke poppen verscheen geen enkele vlinder, Van Aartsen; Camping); Eijs (Van Wisselingh); Wijlre (dezelfde en Camping); Maastricht, 4.VI. 1960 (Lucas); Sint Pietersberg (rupsen in 1965, Camping, zie Ent. Ber. 27: 77, 1967).
Eupithecia egenaria Herrich-Schäffer. Tijdschr. Entom. 95 : 280; Cat. XI : (891). Nog steeds is uit ons land slechts het ene afgevlogen exemplaar bekend, dat in 1935 door Coldewey op licht werd gevangen.
Uit het omringende gebied zijn na 1953 wel verschillende vondsten vermeld, waar-
34 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1092)
door de verspreiding van de soort wat beter bekend begint te worden. Dit is ongetwijfeld alleen te danken aan de moderne vangmethoden. In Denemarken werd egenaria in 1962 aangetroffen, toen een 3 op het eiland Mon werd gevangen (Kaaber & Norgaard, Flora og Fauna 69 : 110, 1963). In Belgié werd de vlinder in 1954 op twee plaatsen gevon- den, namelijk te Watermael (bij Brussel) en te Torgny in het zuiden van de provincie Luxemburg (De Laever, Lambillionea 55 : 22, 1955). In Engeland werden in de nacht van 15 op 16.VI.1962 acht stuks op licht gevangen op een groeiplaats van de grootblad- linde (Tilia platyphyllus) in de Wye Valley in het graafschap Gloucestershire (Mere, Ent. Gazette 13 : 155—158, 1962).
Ter herkenning van de soort is een exemplaar afgebeeld op Plaat 4, Fig. 2 van Karintié uit de collectie-Caron.
Eupithecia centaureata Denis & Schiffermüller. Tijdschr. Entom. 94 : 233; Cat. X: (720). Weer een van onze meest verbreide Ezpithecia-soorten, zoals blijkt uit de com-
binatie van beide lijsten van vindplaatsen, maar (althans op licht) bijna steeds in klein aantal. Nu bekend van vier van de waddeneilanden.
60
10
m J j a s o n
Fig. 77. Histogram van Eupithecia centaureata Denis & Schiffermüller.
De vliegtijd kan zich over een veel langere periode uitstrekken dan in 1951 bekend was. Hij kan reeds in de eerste week van april beginnen (vroegste datum nu: 6.IV, in 1928 te Zandvoort, Van Wisselingh) en in elk geval voortduren tot half oktober (17.X. 1963 te Vijlen, Leffef), terwijl Van Aartsen nog 5 november 1962 een exemplaar te Valkenisse ving, wat natuurlijk een extreem late datum is. Overigens zijn alle bereikbare gegevens (van ruim 2500 exemplaren) uitgezet op het in Fig. 77 afgebeelde histogram. Hieruit blijkt, dat de eerste generatie pas in het laatst van mei wat gewoner begint te worden en in de tweede helft van juni zijn maximum bereikt. Een groot deel van juli is de vlinder vrij schaars (zonder geheel te verdwijnen) en tegen het eind van deze maand begint de tweede generatie duidelijk te voorschijn te komen om tegen het eind van de eerste augustus-decade zijn maximum te bereiken, dat vrijwel even hoog ligt als dat van de eerste generatie. Deze hele maand blijft centaureata goed vliegen, maar in de derde september-decade wordt hij veel schaarser. De exemplaren van eind september en okto- ber en zeker de vlinder van 5.XI behoren wel tot een zeer partiële derde generatie.
Vindplaatsen. Fr: Ameland, Vlieland, Sexbierum, Harlingen, Tietjerk, Oosterwolde, Wijnjeterp, Nijetrijne, Oudemirdum, Rijs. Gr.: Noordlaren, Borgercompagnie. Dr.: Roden, Assen, Eext, Schoonlo, Ruinen. Ov.: Marknesse, Balkbrug, Zwolle, Raalte, Abdij Sion, Deventer, Markelo, Almelo, Saasveld (Molenven). Flevoland: Lelystad. Gdl.: Garderen, Uddel, Vierhouten, Tongeren, Vaassen, Gortel, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Teuge, Voorstonden, Uchelen, Beekbergen,
(1093) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 35
Laag-Soeren, Spankeren, Imbosch, Hoenderlo, Hoge Veluwe, Kootwijk, Otterlo, Kemperberg, Arn- hem; Epse, Joppe, Gorssel, Warnsveld, Ruurlo, Winterswijk, Steenderen, Hoog-Keppel, Laag-Keppel, Angerlo, Aerdt, Tolkamer; Berg en Dal, Slijk-Ewijk, Waardenburg. Utr.: Amerongen, Doorn, Bilt- hoven, Amersfoort, Spakenburg, Groenekan, Hollandse Rading. N.H.: Muiderberg, Weesp, Amster- damse Bos, Halfweg, Beemster, Oosthuizen, De Cocksdorp, Den Helder, Egmond-Binnen, Castricum, Bakkum, Haarlem, Bentveld, Heemstede. Z.H.: Woerdense Verlaat, Noorden, Katwijk, Meijendel, Rijswijk, Delft, Staelduin, Vlaardingen, Schelluinen, Arkel, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Rockanje, Hellevoetsluis, Middelharnis, Sommelsdijk, Goedereede, Ouddorp. Zl.: Renesse, Burgh, Westenschouwen, Veere, Oostkapelle, Westkapelle, Zoutelande, Valkenisse, Kamperland, Zuid-Sloe, Kats. N.B.: Hoogerheide, Dorst, Hilvarenbeek, Waalwijk, Vught, Kampina, Boxtel, Bergeijk, Val- kenswaard, Geldrop, Aarle-Rixtel, Helmond, Leende, Someren, Liessel, Helenaveen, De Rips, Oploo, Gassel. Lbg.: Venraij, Griendsveen, Sevenum, Broekhuizen, Arcen, Velden, Blerick, Steijl, Belfeld, Swalmen, Meijel, Roggel, Moesel, Heel, Melick, Sint Odiliënberg, Meinweg, Vlodrop, Herkenbosch, Stein, Amstenrade, Heerlerbaan, Chèvremont, Kunrade, Eijs, Wijlre, Colmont, Oud-Valkenburg, Valkenburg, Cadier, Bunde, Sint Pietersberg, Kannerbos, Gronsveld, Rijckholt, Sint Geertruid, Margraten, Gulpen, Mechelen, Cottessen, Vijlen, Holset, Vaals.
Variabiliteit. f. albidior Heinrich, 1916. De vorm met de zwak getekende voorvleugels is gewoon en komt vrijwel overal onder de soort voor.
f. obscura Dietze, 1910. De vorm met verdonkerde vleugels is veel zeldzamer, wat wel blijkt uit de weinige nieuwe vindplaatsen. Wiessel (Soutendijk); Soest, Weesp, Den Haag (Zoöl. Mus.).
f. bistrigata nov. Voorvleugels met twee volledige dwarslijnen. Plaat 4, Fig. 7. Stein, 8, 11.VIII.1959 (holotype, Van de Pol).
[Fore wings with two complete transverse lines. }
Dwergen. Arnhem, Wamel, Heemskerk, Westkapelle (Zoöl. Mus.); Geijsteren (Neijts).
Eupithecia selinata Herrich-Schäffer. Tijdschr. Entom. 94 : 234; Cat. X : (721). De vlinder is blijkbaar zeer lokaal, daar bij de weinige reeds bekende vindplaatsen slechts enkele nieuwe gevoegd kunnen worden, al komt dit waarschijnlijk ook voor een deel doordat zo weinig naar Eupithecia-rupsen gezocht wordt. Wel wijzen de- nu bekende vindplaatsen erop, dat de vlinder ín het gehele oosten en zuidoosten van het land op voor hem geschikte plaatsen mogelijkerwijs is aan te treffen.
Een kleine correctie op de vliegtijd, die wordt: 14.VI—13.VIII.
Vindplaatsen. Ov.: Tilligte, rups op Angelica sylvestris in 1954 (Camping). N.B.: Nuenen, rupsen in flink aantal in 1954 en later (Neijts, Nies); Maarheeze (Neijts). Lbg.: Roggel, 14.VI. 1953 (Nies).
Eupithecia trisignaria Herrich-Schäffer. Tijdschr. Entom. 94 : 235; Cat. X : (722). Enkele nieuwe vindplaatsen in het oosten van het land en blijkens de vondsten van rupsen door Camping flink verbreid in het zuiden van Limburg.
Een nieuwe vindplaats in het omringende gebied is de Lüneburgerheide, waar de soort in 1934 werd aangetroffen (zie Bombus 1 : 298, 1952).
Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 2.VI—3.VII. (Bij kweken kwam één exemplaar al 27.IX.1964 uit de pop, Camping).
Vindplaatsen. Ov.: Tjoene, rupsen in 1956 en 1957 op engelwortel (Angelica sylvestris) (Oord); Boxbergen, rupsen in 1958 op bereklauw (Heracleum sphondilium) (Oord, zie Ent. Ber. 19 : 111, 1959). Gdl.: de Voorst bij Zutfen, 9, 25.VII.1952 (S. R. Dijkstra). Lbg.: Bunde, Geren- dal, Cadier, Eijs, Wittem, Pezaken, Krapoel, Landraad (Camping, zie ook Ent. Ber. 25 : 63, 1965).
36 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1094)
Eupithecia intricata Zetterstedt. Tijdschr. Entom. 94 : 235; Cat. X: (722). Oor- spronkelijk een bewoner van droge zandgronden, is de vlinder nu met de gekweekte Juniperus-soorten over een groot deel van het land verbreid, tot in het Hafdistrict toe.
De vliegtijd kan al in de eerste week van mei beginnen en voortduren tot in de eerste week van augustus. De uiterste data worden nu: 5.V (in 1965 te Assel, Van Aartsen) tot 3.VIII (in 1954, Van Katwijk).
Vindplaatsen. Fr.: Leeuwarden, Oosterwolde, Olterterp. Gr.: Groningen, Haren (de rup- sen vrij gewoon op Juniperus in de Hortus, Camping), Glimmen, Stadskanaal. Dr.: Paterswolde, Donderen, Eext, Schoonlo (gewoon, Leffef), Dwingelo, Kralo. Ov.: Balkbrug, Raalte, Abdij Sion, Diepenveen, Delden, Molenven (Saasveld). Gdl.: Leuvenum, Elspeet, Ermelo, Wezep, Tongeren, Wiessel, Assel, Hoog-Soeren, Uchelen, Loenen, Laag-Soeren, Spankeren, Velp, Hoenderlo, Otterlo, Wageningen; Gorssel, Eefde, Ruurlo; Berg en Dal. Utr.: Amerongen, Utrecht, Bilthoven, Amers- foort. N.H.: Naarden, Muiderberg, Weesp, Amsterdamse Bos, Halfweg (in 1963 algemeen, Van Aartsen), Zaandam, Hoorn, Heemskerk. Z.H.: Noordwijk, Leiden, Voorschoten, Staelduin, Hendrik- Ido-Ambacht, Melissant, Ouddorp. Zl: Valkenisse. N.B.: Biesbosch, Dorst, Haaren, Kampina, Bergeijk, Eindhoven. Lbg.: Velden, Steijl, Belfeld, Swalmen, Roermond, Sint Odiliënberg, Meinweg, Vlodrop, Stein, Brunssum, Heerlerbaan, Chèvremont, Bunde, Maastricht, Vijlen.
Variabiliteit. Zoals reeds in Cat. X werd vermeld, behoren de Nederlandse exemplaren tot subsp. arceuthata Freyer, 1842. Dwerg. Raalte (Flint).
Eupithecia satyrata Hübner. Tijdschr. Entom. 94 : 236; Cat. X : (723). De vlinder blijkt niet beperkt te zijn tot de hogere gronden (wat dan meest onze zandgronden zijn), maar heeft toch wel een duidelijke voorkeur voor twee terreintypen, namelijk heideter- reinen en terreinen, die min of meer met struikgewas begroeid zijn en waartussen dan de voedselplanten van de rupsen groeien. In het Hafdistrict is de soort ook uitsluitend van een paar vindplaatsen bekend, die duidelijk tot het tweede type behoren. Leffef merkt op: „Blijkbaar meer verbreid dan gemeend werd. Wellicht houdt dit verband met het niet gebonden zijn aan één bepaald milieu. Ik trof de vlinders bij voorbeeld overdag aan op gedifferentieerde heideterreinen, in hoogvenen, op vochtige en droge grazige plaatsen, waar zij de bloemen van de gewone ereprijs (Veronica chamaedrys) bezochten. Misschien een van de voedselplanten van de rups”. De vlinder is nu van drie van de waddeneilanden bekend.
De vliegtijd kan al ín de laatste week van april beginnen en voortduren tot het einde van de eerste augustusweek (26.IV tot 9.VIII). In 1961 vlogen op de nu vroegst beken- de datum reeds verscheidene exemplaren aan de Woerdense Verlaat (Van Aartsen), zodat zeker een nog vroegere datum in een gunstig voorjaar mogelijk is. De hoofdvlieg- tijd valt in mei en juni. De laatste datum werd in 1962 te Dwingelo vastgesteld (Van Aartsen). Niet onmogelijk is het, dat in sommige jaren een kleine tweede generatie voorkomt, maar het kan even goed zijn, dat de late exemplaren afkomstig zijn van pop- pen met een extreem lange diapauze. Kweken onder natuurlijke omstandigheden zal de oplossing moeten brengen.
Vindplaatsen. Fr: Ameland, Vlieland (Camping), Beetsterzwaag, Duurswoude, Ooster- wolde, Fochtelo, Wijnjeterp, Delleburen (Oldeberkoop), Nijetrijne, Oudemirdum. Gr.: Ter Borg. Dr.: Peize, Bunnerveen, Steenbergen, Norg, Schoonlo, Hooghalen, Spier, Kralo, Diever, Uffelte, Havelte. Ov.: Balkbrug, Dalfsen, Rijssen, Almelo, Beuningen. Gdl.: Putten, Garderen, Uddel, Ton- geren, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Klarenbeek, Empe, Voorstonden, Uchelen, Kootwijk, Benne-
(1095) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 37)
kom; Epse, Gorssel, Winterswijk, Hummelo, Hoog-Keppel; Berg en Dal. Utr.: Achterveld, Botshol. N.H.: Bussum, Naardermeer, Muiderberg, Amsterdam (Peerdeman). Z.H.: Woerdense Verlaat, Noorden, Staelduin, Oostvoorne, Hellevoetsluis. Zl: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Oost- kapelle. N.B.: Diessen, Bergeijk, Nuenen, Liessel, Helenaveen. Lbg.: Griendsveen, Sevenum, Swal- men, Echt, Wijlre, Colmont, Gerendal, Chèvremont, Bunde, Cadier, Oost-Maarland, Gronsveld, Sint Geertruid, Gulpen, Mechelen, Epen, Holset, Lemiers.
f. marginata nov. Achterrandsveld van voor- en achtervleugels verdonkerd; hierin staat de lichte scherp afstekende samenhangende getande golflijn. Empe, ©, 5.VII.1953 (holotype, Oord).
[Marginal area of fore and hind wings darkened; in it the pale uninterrupted dentated sub- marginal line. }
f. subatrata Staudinger, 1871. De vrijwel eenkleurige donkere vorm nog van Fochtelo (Camping); Gorssel (Oord).
f. caeca Dietze, 1913. De vorm zonder middenstip op de voorvleugels nog van Uf- felte, Volthe (Van der Meulen); de Imbosch (Doets); Apeldoorn, Noorden (Lucas).
Eupithecia tripunctaria Herrich-Schäffer. Tijdschr. Entom. 94 : 236; Cat. X : (723). Zoals uit de beide lijsten van vindplaatsen blijkt, een sterk verbreide soort, die goed op licht komt en makkelijk als rups te vinden is. „De rupsen zijn vooral in het najaar vrijwel overal op de schermen van bereklauw aan te treffen, meest in aantal, maar ze zijn vaak geparasiteerd” (Leffef). Ook de engelwortel (Angelica sylvestris) is een dankbare plant om ze te zoeken!
De eerste generatie kan al eind april verschijnen en nog iets langer in juni voorkomen. De vroegste datum is nu 28.IV (in 1963 te Valkenisse, Van Aartsen), de laatste 18.VI (in 1941 te Bennekom, Van de Pol). Geen correcties op de vliegtijd van de tweede generatie.
Vindplaatsen. Fr: Terschelling (in 1956, Leffef), Tietjerk, Beetsterzwaag, Olterterp, Oosterwolde, Wijnjeterp, Delleburen (Oldeberkoop), Wolvega, Nijetrijne, Oudemirdum, Tjerk- werd. Gr.: Glimmen, Borgercompagnie, Veendam, Stadskanaal. Dr.: Paterswolde, Norg, Vries, Schoonlo. Ov.: Oldemarkt, Balkbrug, Ommen, Raalte, Abdij Sion, Deventer, Delden, Bornerbroek, Tusveld, Borne, Molenven (Saasveld), Albergen, Ootmarsum, Tilligte, Lattrop, Denekamp, Enschede. Gdl.: Uddel, Vierhouten, Tongeren, Vaassen, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Teuge, Uchelen, Empe, Voorstonden (rupsen talrijk op Angelica, Leffef), Laag-Soeren, Bennekom, Lunteren; Gorssel, de Voorst, Eefde, Zutfen, Winterswijk, Hoog-Keppel (tupsen talrijk op bereklauw, Leffef), Laag-Keppel, Tolkamer; Slijk-Ewijk. Utr.: Stoutenburg, Amersfoort, Bilthoven, Botshol. N.H.: Huizen, Naardermeer, Muiderberg, Amsterdamse Bos, Halfweg, Oosthuizen, Hoorn, Heemskerk, Vogelenzang. Z.H.: Woerdense Verlaat, Leiden, Delft, Staelduin, Schelluinen, Arkel, Spijk, Hendrik- Ido-Ambacht, Bolnes, Oostvoorne, Hellevoetsluis. Z1.: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Burgh- sluis, Oostkapelle, Serooskerke, Valkenisse, Hoek. N.B.: Kampina, Boxtel, Best, Vessem, Bergeijk, Valkenswaard, Nuenen, Someren, Liessel, Helenaveen, De Rips, Oploo, Gassel. Lbg.: Griendsveen, Sevenum, Tegelen, Belfeld, Roggel, Moesel, Roermond, Sint Odiliënberg, Vlodrop, Montfort, Echt, Stein, Schinnen, Brunssum, Chèvremont, Sibbe, Bunde, Elsloo, Bemelen, Cadier, Gronsveld, Rijck- holt, Oost-Maarland, Sint Geertruid, Margraten, Slenaken, Cottessen, Camerig, Vijlen, Vaals.
Variabiliteit. f. privata Dietze, 1913. De vorm met niet verdonkerde maar op de rij witte vlekjes na vrijwel ongetekende vleugels komt blijkbaar weinig voor. Twello (Zoöl. Mus.).
f. intermedia Lempke, 1951. De vorm met zwarte maar duidelijk getekende vleugels
38 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1096)
komt practisch overal onder de soort voor en is haast even gewoon als de volgende. Blijkens materiaal in de collectie van het Zoöl. Mus. kunnen beide uit dezelfde eikweek voortkomen, maar van de genetische verhouding tussen beide vormen onderling en met de typische vorm is niets bekend.
f. angelicata Barrett, 1877. De eenkleurig zwarte vorm is nu zo verbreid onder de soort (ook in het Duindistrict), dat het geen zin meer heeft er nog vindplaatsen van te vermelden.
Dwerg. Heemskerk (Zoöl. Mus.).
Eupithecia absinthiata Clerck. Tjdschr. Entom. 92 : 237; Cat. X : (724). Misschien iets minder verbreid dan de vorige soort, maar toch ook een van onze gewone Eupithecia- soorten. Eveneens van twee van de waddeneilanden bekend.
De vliegtijd kan reeds in de eerste helft van mei beginnen. De vroegste datum is nu: 9.V, in 1959 genoteerd door Lucas. De laatste wordt 1.VIII. Meer exemplaren van een zeer kleine tweede generatie dan het in Cat. X vermelde @ van 12.X (nu in Zoöl. Mus.) zijn niet bekend geworden.
Voor de door Lycklama gevonden verschillen in vliegtijd van de vlinders al naar gelang de voedselplanten van de rupsen kunnen geen nieuwe bewijzen gegeven worden. Het zoeken en kweken van de fraaie Eupithecia-rupsen is een hobby, waar maar weini- gen iets voor voelen.
Vindplaatsen. Fr: Vlieland, Leeuwarden, Tietjerk, Oosterwolde, Oudemirdum. Gr.: Harendermolen, Ter Borg. Dr.: Norg, Eext, Schoonlo, Hooghalen, Dwingelo, Havelte. Ov.: Zwolle, Raalte, Abdij Sion, Diepenveen, Deventer, Rijssen, Albergen, Vasse, Volthe. Gdl.: Garderbroek, Uddel, Vierhouten, Ermelo, Harderwijk, Wiessel, Hoog-Soeren, Teuge, Uchelen, Voorstonden, Laag-Soeren, Kootwijk, Bennekom; Epse, Gorssel, Eefde, Verwolde, Het Woold, Hoog-Keppel; Neerijnen. Utr.: Utrecht. N.H.: ’s-Graveland, Muiderberg, Weesp, Amsterdamse Bos, Zaandam, Wormerveer, Oosthuizen, Den Helder, Egmond aan Zee, Castricum, Heemskerk, Santpoort. Z.H.: Nieuwkoop, Oegstgeest, Delft, Staelduin, Arkel, Schelluinen, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Ouddorp. Zl.: Westenschouwen, Oostkapelle, Serooskerke, Koudekerke, Zoutelande, Valkenisse (hier algemeen, Van Aartsen), Cadzand, Clinge. N.B.: Sint Michielsgestel, Haaren, Oirschot, Eindhoven, Nuenen, Schaft, Aarle-Rixtel, Someren, Sint Anthonis. Lbg.: Griendsveen, Sevenum, Broekhuizen, Steijl, Baarlo, Belfeld, Roggel, Vlodrop, Meinweg, Montfort, Stein, Brunssum, Heer- lerbaan, Chèvremont, Wijlre, Cadier, Gronsveld, Rijckholt, Vaals.
Variabiliteit. f. nigrescens nov. Lichaam, voor- en achtervleugels zwartachtig bruin, de middenstip van de voorvleugels scherp afstekend. Amsterdam, 9, 9.V.1963, e. 1. (holotype, Zoöl. Mus.).
[Body, fore and hind wing blackish brown, the discal spot of the fore wings sharply contrasting.]
Eupithecia goossensiata Mabille. Tijdschr. Entom. 94: 238; Cat. X: (725). De kleinere in de regel meer grijs getinte soort is zonder twijfel even verbreid ín ons land als de vorige en hoewel hij in tegenstelling tot absinthiata ook een echt heidedier is, staat nu wel onomstotelijk vast, dat goossensiata zich ook zeer goed in andere biotopen thuis voelt, tot moerassige plaatsen toe. In het Waddendistrict is de vlinder nu van drie der eilanden bekend.
De vliegtijd kan twee weken eerder beginnen dan in 1951 bekend was. De uiterste data worden nu: 10.VII (in 1956, Lucas)—10.IX.
(1097) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 39
Vindplaatsen. Fr: Terschelling, Vlieland, Leeuwarden, Olterterp, Oosterwolde, Fochtelo. Gr.: Haren, Veendam, Sellingen, Ter Borg. Dr.: Peize, Eelde, Bunnerveen, Steenbergen, Zuidlaren, Schoonlo, Zandberg, Odoorn, Hooghalen, Lheeder Zand, Dwingelo, Havelte. Ov.: Beerze, Raalte, Abdij Sion, Deventer, Holten, Wierden, Almelo, Molenven (Saasveld), De Lutte. Gdl.: Ermelo, Uddel, Nunspeet, Vierhouten, Soerel, Tongeren, Gortel, Vaassen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Uchelen, Imbosch, Hoenderlo, Kootwijk, Otterlo, Harskamp, Oud-Reemst, Bennekom, Lunteren; Gorssel, Eefde, Vorden, Ruurlo. Utr.: Amerongen, Botshol. N.H.: Blaricum, Naarden, Naarder- meer, Muiderberg, Weesp, Amsterdam, Amsterdamse Bos, Oosthuizen, Hoorn, „Texel (Zoöl. Mus.), Den Helder, Schoorl, Bentveld. Z.H.: Woerdense Verlaat, Wassenaar, Staelduin, Vlaardin- gen, Schelluinen, Arkel, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Melissant. Zl.: Oostkapelle. N.B.: Ossendrecht, Waalwijk, Udenhout, Kampina, Best, Oirschot, Bergeijk, Eindhoven, Valkenswaard, Nuenen, Helmond, Aarle-Rixtel, Maarheeze, Strabrechtse heide (rupsen talrijk, Leffef), Someren, Liessel, De Rips, Sint Anthonis. Lbg.: Bergen, Geijsteren, Griendsveen, Sevenum, Tegelen, Belfeld, Swalmen, Maasniel, Heel, Sint Odiliënberg, Vlodrop, Meinweg, Montfort, Stein, Amstenrade, Brunssum, Kerkrade, Valkenburg, Heer, Gronsveld, Rijckholt, Epen.
Variabiliteit. f. obscura nov. Lichaam en vleugels opvallend donker grijs. Aarle-Rixtel, 4, 24.VII.1961 (holotype, Peerdeman).
[Body and wings of a striking, dark grey.] Dwerg. Apeldoorn (Lucas).
Note. Further study has fully confirmed the conclusions stated in part X of the Catalogue (1951): E. absinthiata is widespread in the country, but has never been met with on heaths, while E. goossensiata is common on heaths, but outside this biotope it is practically as widely distributed as the former species and the caterpillar is not at all restricted to Erica and Calluna in the choice of its food plant.
Eupithecia expallidata Doubleday. Tijdschr. Entom. 94 : 242; Cat. X : (729). Na de vangst van het eerste exemplaar te Aalten in 1947 is eindelijk een tweede uit ons land bekend geworden, ditmaal uit het zuiden van Limburg. Gezien de ervaring van Püngeler in de omgeving van Aken moet de soort in het laatstgenoemde gebied meer aan te treffen zijn. Mogelijk dat het zoeken naar de rupsen meer succes zal hebben dan het vangen met de lamp. Dit laatste is voor vele soorten van het genus beslist niet de succes- volste manier van verzamelen. Als voedselplanten komen Solidago en Senecio jacobaea in aanmerking.
De beide gevangen exemplaren zijn vrijwel identiek en vallen onmiddellijk op door hun grootte en hun bleke grondkleur, waardoor de donkere voorrandsvlekjes en de middencelvlek van de voorvleugels scherper afsteken dan bij E. absinthiata. Ook is deze celvlek groter dan bij laatstgenoemde soort. Vergelijk Plaat 4, Fig. 3 en 4.
De Nederlandse vliegtijd is natuurlijk nog slecht bekend. De twee vlinders werden beide in augustus waargenomen.
Vindplaats. Lbg.: Stein, 14.VIII.1963, ® (collectie Missiehuis aldaar).
[In Lambillionea 52 : 53 (1952) schrijft Herbulot, dat expallidata slechts een vorm van E. absinthiata is en ook in zijn naamlijst in het Franse tijdschrift Alexanor wordt expallidata aldus behandeld. Maar later is hij blijkbaar van mening veranderd. In het Oostduitse tijdschrift Entomologische Berichte (1967) geeft Urbahn een overzicht van Herbulot's systeem en in een noot op p. 48 schrijft hij: „Nach brieflichen Mitteilungen Herbulots ist er jetzt zu der Auffassung gelangt, daß expallidata Dbld. doch artverschie-
40 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1098)
den von absinthiata Clerck sei, was er bis dahin nicht angenommen hatte, so daß expal- lidata in seiner Liste fehlte. Selber glauben wir an englischem Puppenmaterial gewisse Cremaster-unterschiede beider Arten bemerkt zu haben”. Maar de rupsen verschillen zo duidelijk, dat het onbegrijpelijk is dat aan het soortrecht van expallidata getwijfeld kan worden. Bij absinthiata zijn de spitsen van de ruittekening op de rug kopwaarts gericht, bij expallidata anaalwaarts. Vgl. de schitterende platen van Dietze! Ook de vlinders zelf zijn niet moeilijk te onderscheiden van hun verwanten absinthiata en goossensiata. Wehrli wijst er bovendien op, dat de vliegtijden verschillen. In de omgeving van Basel, waar expallidata op warme rotsachtige plaatsen niet zeldzaam is, vliegt deze soort ongeveer een maand later dan absinthiata (1917, Verh. naturf. Ges. Basel 28 : 246).]
Eupithecia assimilata Doubleday. Túdschr. Entom. 94: 242; Cat. X: (729). De vlinder is in een groot deel van het land aangetroffen, vooral op de zandgronden en in het Krijtdistrict, maar ook op verschillende plaatsen in het Fluviatiel District. In het Hafdistrict is hij veel lokaler. Hij is tot nog toe niet bekend van de waddeneilanden.
De eerste generatie kan al aan het eind van de tweede aprildecade beginnen te vliegen. De vroegste datum is nu: 20.IV, in 1960 te Montfort (Maassen) (23.IV.1965 te Swal- men, Lücker). Overigens geen correcties.
Vindplaatsen. Fr.: Olterterp, Oosterwolde, Oudemirdum. Gr.: Glimmen. Dr.: Peize, De Punt, Assen, Schoonlo, Hooghalen. Ov.: Vollenhove, Balkbrug, Rechteren, Raalte, Abdij Sion, Die- penveen, Albergen, De Lutte. Gdl.: Wiessel, Hoog-Soeren, Teuge, Wilp, Klarenbeek, Laag-Soeren, Bennekom; Gorssel, Eefde, Ruurlo, Hoog-Keppel. Utr.: Amerongen, Amersfoort, Hollandse Rading, Loenen. N.H.: Huizen, Valkeveen, Bussum, Naardermeer, Muiderberg, Hoorn, Heemskerk. Z.H.: Woerdense Verlaat, Leiden, Oegstgeest, Meijendel, Rijswijk, Delft, Staelduin, Schelluinen, Arkel, Asperen, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Middelharnis, Ouddorp. Zl.: Haamstede, Burgh, Oost- kapelle. N.B.: Biesbosch, Ulvenhout, Haaren, Best, Eindhoven, Bergeijk, Helenaveen, Gassel. Lbg.: Plasmolen, Sevenum, Venlo, Belfeld, Roermond, Melick, Sint Odiliënberg, Montfort, Stein, Sint Pieter, Gronsveld, Rijckholt, Sint Geertruid, Slenaken, Vijlen.
Eupithecia vulgata Haworth. Tijdschr. Entom. 94 : 243; Cat. X : (730). De vlinder draagt zijn wetenschappelijke naam met ere: hij is ongetwijfeld onze gewoonste en meest verbreide soort van het geslacht. Behalve van Ameland is hij nu van alle grote wadden- eilanden bekend.
De vliegtijd kan tot in september duren. De uiterste data zijn nu: 15.1V—10.IX. Een grens tussen beide generaties is niet aan te geven. Leffef vond bij de combinatie van zijn talrijke gegevens van lichtvangsten geen enkel hiaat. Toch is de tweede generatie geen gewone verschijning. In Cat. X schreef ik reeds, dat Coldeweij, die zich biezonder interesseerde voor de Ewpithecia-soorten, er nooit een exemplaar van gezien had. Ook by de toch vrij grote serie in het Zoöl. Mus. is er geen aanwezig. In 1951 ving Lucas een exemplaar ervan op 3.VIII.
Vindplaatsen. Fr: Vlieland, Leeuwarden, Tietjerk, Ternaard, Beetsterzwaag, Olterterp, Oosterwolde, Wijnjeterp, Delleburen (Oldeberkoop), Nijetrijne, Oudemirdum, Dedgum, Tjerkwerd. Gr.: Groningen, Haren, Noordlaren, Borgercompagnie, Veendam, Stadskanaal. Dr.: Roden, Norg, Westervelde, Zuidlaren, Eext, Schoonlo, Hooghalen, Wijster, Havelte. Ov.: Zwartsluis, Balkbrug, Ommen, Rechteren, Raalte, Deventer, Bathmen, Molenven (Saasveld), Agelo, Enschede. Gdl.: Gar- deren, Uddel, Ermelo, Vierhouten, Soerel, Hattem, Tongeren, Epe, Gortel, Nierssen, Vaassen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Teuge, Terwolde, Wilp, Uchelen, Klarenbeek, Empe, Voorstonden, Laag-Soeren, Spankeren, Dieren, Hoenderlo, Kootwijk, Wolfheze, Bennekom; Epse, Joppe, Gorssel, de Voorst, Warnsveld, Winterswijk, Laag-Keppel, Hoog-Keppel, Bingerden; Leeuwen. Utr.: Amers-
(1099) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 41
foort, Soesterberg, Botshol. N.H.: Naarden, Muiderberg, Weesp, Diemen, Amsterdamse Bos, Half- weg, Zaandam, Wormerveer, Hoorn, Den Helder, Schoorl, Bakkum, Wijk aan Zee, Santpoott, Bentveld. Z.H.: Nieuwkoop, Warmond, Meijendel, Voorschoten, Delft, Staelduin, Vlaardingen, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel, Ottoland, Schelluinen, Arkel, Hendrik-Ido-Ambacht, Dordrecht, Rhoon, Oostvoorne, Rockanje, Hellevoetsluis, Middelharnis, Goedereede, Ouddorp. ZL: Renesse, Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Burghsluis, Oostkapelle, Cadzand, Hoek. N.B.: Wouw, Halsteren, Dorst, Waalwijk, Drunen, Sint Michielsgestel, Oisterwijk, Kampina, Best, Bergeijk, Leende, Liessel, Helenaveen, Mill, Gassel. Lbg.: Mook, Bergen, Broekhuizen, Arcen, Griendsveen, Roggel, Tegelen, Baarlo, Belfeld, Reuver, Roggel, Swalmen, Maasniel, Meinweg, Vlodrop, Montfort, Elsloo, Amstenrade, Brunssum, Heerlerbaan, Oud-Valkenburg, Sibbe, Geulem, Bunde, Geulle, Kannerbos, Sint Pieter, Rijckholt, Vijlen, Vaals.
Variabiliteit. f. atropicta Dietze, 1910. Zwartachtige exemplaren zijn nog steeds vrij zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Aalten (Van Galen); Amersfoort (Nieuw- land); Den Helder (Lucas).
f. unicolor Lempke, 1951. Geen nieuwe vangsten.
f. impuncta Lempke, 1951. Vrij gewoon, op vele plaatsen onder de soort aangetrof- fen.
Dwergen. Zuidlaren, Wiessel, Soest, Den Helder, Rotterdam (Zoöl. Mus.); Raalte (Flint); Putten (Camping).
Eupithecia denotata Hübner. Tijdschr. Entom. 94 : 243; Cat. X : (730). De vlinder komt zeer lokaal, maar geregeld, in het zuiden van Limburg voor, wat natuurlijk in ver- band staat met het voorkomen van de voedselplant.
De vliegtijd kan volgens de nu bekende gegevens van half mei tot in de tweede helft van juli duren. De uiterste data zijn: 17.V.—23.VII.
Vindplaats. Lbg.: Gronsveld, verschillende verzamelaars, de rupsen soms vrij gewoon.
Eupithecia subfuscata Haworth, 1809 (castigata Hübner, {1809—1813}). Tijdschr. Entom. 94 : 244; Cat. X : (731). Ook een sterk verbreide soort in ons land. Al zijn de voornaamste biotopen inderdaad die, welke in Cat. X genoemd werden, er zijn nu toch ook verschillende vindplaatsen in het Fluviatiel District en het Hafdistrict bekend ge- worden. De vlinder ís nu op twee van de waddeneilanden aangetroffen.
De vliegtijd kan al in april beginnen (25.1V.1964 te Belfeld, Cox). Een abnormaal vroeg exemplaar ving Van Aartsen reeds op 26 maart 1965 te Cadier! De slotdatum wordt nu: 16.VII (in 1961, Lucas). In 1962 ving laatstgenoemde verzamelaar een exemplaar van een bij ons blijkbaar weinig voorkomende en zeer partiële tweede gene- tatie op 9.VIII.
Vindplaatsen. Fr: Terschelling, Vlieland, Ternaard, Eesten, Beetsterzwaag, Oosterwolde, Wijnjeterp, Oudemirdum, Tjerkwerd. Gr.: Groningen, Veendam, Ter Apel. Dr.: Paterswolde, Eelde, Donderen, Norg, Westervelde, Zeegse, Zuidlaren, Annen, Eext, Hooghalen, Uffelte, Havelte. Ov.: Vollenhove, Balkbrug, Dalfsen, Hoonhorst, Raalte, Abdij Sion, Frieswijk, Tjoene, Deventer, Rijssen, Delden, Molenven (Saasveld), Tusveld, Ootmarsum. Gdl.: Uddel, Ermelo, Hulshorst, Vierhouten, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Uchelen, Hoenderlo, Woeste Hoeve, Kootwijk, Bennekom, Ede; Gorssel, Eefde, Vorden, Ruurlo, Korenburgerveen, Winterswijk, Hoog-Keppel: Slijk-Ewijk, Tiel. Utr.: Amerongen, Austerlitz, Amersfoort. N.H.: ’s-Graveland, Naardermeer, Muiderberg, Weesp, Amsterdamse Bos, Halfweg, Katham, Middelie, Heemskerk, Heemstede. Z.H.: Woerdense Verlaat, Leiden, Oegstgeest, Meijendel, Staelduin, Rotterdam, Schelluinen, Arkel, Hendrik-Ido- Ambacht, Oostvoorne, Goedereede, Ouddorp. Zl.: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle, Zoutelande, Valkenisse, Cadzand, Hoek. N.B.: Dorst, Galder, Drunen, Best, Bergeijk, Liessel, Gas-
42 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1100)
sel. Lbg.: Plasmolen, Mook, Griendsveen, Sevenum, Lomm, Blerick, Tegelen, Roggel, Belfeld, Swalmen, Roermond, Meinweg, Vlodrop, Echt, Stein, Amstenrade, Brunssum, Kunrade, Voerendaal, Klimmen, Bunde, Berg en Terblijt, Cadier, Maastricht, Sint Geertruid, Vijlen, Vaals.
Variabiliteit. f. obscura Dietze, 1910. Vrij verbreid onder de soort (alleen in het Zoöl. Mus. al van 10 nieuwe vindplaatsen!), zodat geen verdere vangsten meer vermeld worden.
f. obscurissima Prout, 1914. De eenkleurig zwarte vorm is veel zeldzamer. Nieuwe vindplaatsen: Deurne (Nies); Heksenberg (Brunssumerheide) (Langohr).
Eupithecia icterata Villers. Tijdschr. Entom. 94 : 245; Cat. X : (732). De in 1951 gegeven verbreiding is juist. Alleen zijn nu enkele vindplaatsen in het Fluviatiel District bekend geworden.
De vliegtijd kan tot vrij ver in september duren. De nu bekende uiterste data zijn: 2.VII—10.1X (de laatste datum in 1959 te Montfort, Maassen). Een extreem laat exem- plaar ving Witmond op 8.X.1962 te Eext, een volkomen afgevlogen dier, dat alleen via een genitaal-preparaat met zekerheid te determineren was en dat daarom ook ongetwijfeld tot de normale generatie behoord heeft.
Vindplaatsen. Fr.: Eernewoude, Olterterp, Oosterwolde. Gr.: Ter Borg. Dr.: Steenbergen, Zuidlaren, Eext, Schoonlo, Odoorn, Havelte. Ov.: Beerze, Raalte, Platvoet, Bathmen, Holten, Delden, Molenven (Saasveld), Rutbeke, Volthe. Gdl.: Garderen, Uddel, Elspeet, Vierhouten, Vaassen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Teuge, Voorstonden, Empe, Uchelen, Laag-Soeren, Kootwijk, Otterlo (algemeen, Van Aartsen); Epse, Gorssel, Eefde, Ruurlo, Bredevoort; Berg en Dal, Slijk-Ewijk. N.H.: Blaricum, Muiderberg, Hoorn, Groet, Schoorl, Egmond aan Zee, Castricum, Beverwijk, Bloemendaal, Overveen, Bentveld. Z.H.: Leiden, Meijendel, Schelluinen, Dubbeldam, Dordrecht. ZI.: Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle, Valkenisse, Cadzand. N.B.: Hoogerheide, Chaam, Dorst, Waalwijk, Kampina, Vessem, Valkenswaard, Geldrop, Helenaveen, De Rips, Gassel. Lbg.: Bergen, Geijsteren, Griendsveen, Sevenum, Roggel, Venlo, Belfeld, Swalmen, Heel, Meinweg, Vlodrop, Montfort, Stein, Amstenrade, Chèvremont, Bocholtz, Geulem, Bunde, Cadier, Gronsveld, Vijlen.
Variabiliteit. De Villers beschreef de soort naar materiaal uit het zuiden van Frankrijk (Caroli Linn. Ent. 2 : 382, 1789). Exemplaren uit dit gebied hebben tamelijk lichte helderbruine voorvleugels (,,lutea” schrijft de auteur, wat overdreven is), waar- door de zwarte middenstip scherper afsteekt dan bij onze populaties. De voorrand en de achterrand en de achtervleugels zijn lichter grijsbruin en ook de onderzijde is lichter. Een paar fraaie exemplaren zijn (helaas niet in kleuren) afgebeeld op Plaat 4, Fig. 8 en 9, afkomstig uit de collectie van het Muséum d’Histoire Naturelle te Parijs. Blijkens het ontvangen materiaal komt de nominaatvorm tot op de Normandische eilanden voor.
Zoals reeds in Cat. X werd vermeld, behoren de Nederlandse populaties tot de uit Engeland beschreven subsp. subfulvata Haworth met donkerder meer roestbruine grond- kleur en donkerder randen en achtervleugels. Plaat 4, Fig. 10.
f. oxydata Treitschke, 1828 (grisescens Lempke, 1951). Uit een kleine Duitse serie in de collectie van het Zoöl. Mus. blijkt, dat de door Treitschke beschreven vorm vrij variabel is en dat de door mij beschreven vorm binnen de grenzen ervan valt. Het is dus een vorm, waarbij de roestbruine kleur kan variëren in uitbreiding, maar die vooral gekarakteriseerd is doordat de voorvleugels sterk met dwarslijnen getekend zijn. Hij is in ons land uiterst zeldzaam. Een mooie gekleurde afbeelding geeft ook de nieuwe editie van ,,South” (Moths 2, Plaat 82, Fig. 7).
f. obscura nov. Lichaam sterk verdonkerd, zwartachtig; de randen van de voorvleu-
(1101) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 43
gels zwart, het bruin donkerder van tint; achtervleugels zwartachtig, naar de voorrand lichter; tekening normaal. Plaat 4, Fig. 11. Weer een moderne melanistische vorm, die (ik zou bijna zeggen: natuurlijk) het eerst opduikt in het zuiden van Limburg! Stein, 4, 3.VIII.1967 (holotype) en enkele andere exemplaren (collectie-Missiehuis). Het oudste dateert van 1961.
[Body strongly darkened, blackish; the borders of the fore wings black, the brown colour darker; hind wings blackish, towards the costa paler; markings normal. Without doubt, a modern melanic.]
Dwerg. Hollandse Rading, Heemskerk (Zoòl. Mus.).
Eupithecia succenturiata L. Tijdschr. Entom. 94 : 246; Cat. X : (733). De verbrei- ding komt in grote trekken overeen met die van de vorige soort, maar er zijn nu wat meer vindplaatsen in het Fluviatiel District en ook enkele in het Hafdistrict. Bovendien is de vlinder op één van de waddeneilanden aangetroffen.
De vliegtijd kan iets langer duren dan in 1951 bekend was. De uiterste data zijn nu: 1.VI—5.IX (de laatste datum in 1941 te Almelo, Knoop). In 1962 ving Lucas een zeer laat exemplaar op 3 oktober, dat zich mogelijk datzelfde jaar zonder winterdiapauze ontwikkeld had of toch een late vertegenwoordiger van de normale generatie was (vgl. het late exemplaar van de vorige soort!).
Vindplaatsen. Fr.: Ameland, Oosterwolde. Gr.: Veendam, Sellingen. Dr.: Zuidlaren, Eext, Schoonlo, Odoorn. Ov.: Vollenhove, Raalte, Deventer, Holten. Gdl.: Putten, Harderwijk, Garderen, Uddel, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Uchelen, Klarenbeek, Empe, Laag-Soeren, Hoenderlo, Koot- wijk, Bennekom, Ede; Gorssel, Warnsveld, Ruurlo, Winterswijk, Hoog-Keppel, Loerbeek. Utr.: Austerlitz, Zeist, Bilthoven, Botshol. N.H.: Blaricum, Naarden, Muiderberg, Weesp, Amsterdamse Bos, Halfweg, Oosthuizen, Hoorn, Schoorl, Egmond aan Zee, Egmond-Binnen, Overveen, Bentveld. Z.H.: Leiden, Delft, Staelduin, Rotterdam, Schelluinen, Hendrik-Ido-Ambacht (in 1955 honderden op licht, daarna slechts enkele, Bogaard), Hellevoetsluis, Melissant, Ouddorp. Zl.: Burgh, Westen- schouwen, Oostkapelle, Valkenisse, Cadzand. N.B.: Hoogerheide, Halsteren, Galder, Dorst, Waal- wijk, Kampina, Best, Vessem, Valkenswaard, Someren, Helenaveen, Sint Anthonis. Lbg.: Griends- veen, Hegelsom, Horst, Sevenum, Venlo, Tegelen, Steijl, Belfeld, Reuver, Roggel, Moesel, Melick, Vlodrop, Meinweg, Montfort, Stein, Elsloo, Amstenrade, Heerlerbaan, Chèvremont, Simpelveld, Bocholtz, Klimmen, Colmont, Gerendal, Valkenburg, Geulem, Kannerbos, Sint Pietersberg, Grons- veld, Sint Geertruid, Mechelen.
Variabiliteit. f. exalbidata Staudinger, 1901. Exemplaren met sterk geredu- ceerde tekening zijn zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Leeuwarden (Camping); Austerlitz (Zoöl. Mus.); Elsloo-Lbg. (Missiehuis Stein). Plaat 4, Fig. 6.
f. obscurata Lempke, 1951. Duidelijk verdonkerde exemplaren, vooral op de voor- vleugels, komen meer voor. Nieuwe vindplaatsen: Deventer (Lukkien); Aalten, Rhenen, Amsterdam (Zoöl. Mus.); Weesp (Westerneng); Montfort (Maassen).
f. disparata Hübner, [1796—1799], Schmetterl. in Abb., Geom., Fig. 246. Als de vorige vorm, maar het middenveld van de voorvleugels aan de binnenrand roestbruin gekleurd. Slechts enkele exemplaren, waarbij deze kleur duidelijk te zien is. Rhenen, Gennep (Zoël. Mus.).
f. bistrigata Lempke, 1951. Van de opvallende vorm met twee scherpe donkere dwarslijnen aan weerszijden van het middenveld van de voorvleugels (Plaat 4, Fig. 5) werden nog exemplaren gevangen te: Odoorn (Peerdeman), Oostkapelle (Van Aartsen) en Montfort (Maassen).
Dwergen. Aalten, Heemskerk (Zoöl. Mus.).
44 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1102)
Teratologisch exemplaar. Linker achtervleugel veel te klein. Eefde (Zoöl. Mus.).
Eupithecia impurata Hübner. Tijdschr. Entom. 94 : 247; Cat. X : (734). De vlinder is in het Zuidlimburgse Krijtdistrict ongetwijfeld inheems, al komt hij hier blijkbaar zeer lokaal voor.
Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 24.V—24.VII.
Vindplaatsen. Lbg.: Op de reeds vermelde vindplaats Geulem verzamelde Hardonk in 1950—1954 diverse exemplaren, waarvan zich de volgende in de collectie van het Zoòl. Mus. be- vinden: 13.VI, 2.VII en 10.VII.1951, 5.VI.1952 en 24.VII.1954. Bovendien heeft hij volgens mijn notities nog exemplaren gehad van 6.VII en 20.VII.1950. Nieuwe vindplaats: Sint Gerlach, 18.VI. 1964 (Van Aartsen).
Eupithecia subumbrata Denis & Schiffermüller. Tijdschr. Entom. 94 : 247; Cat. X: (734). Verbreiding als in 1951 werd aangegeven. Een vrij lokale soort.
De vliegtijd kan al in de eerste helft van mei beginnen. De nu bekende grenzen zijn: 11.V—27.VII. De vroegste datum werd in 1946 te Rijssen waargenomen door Kleinjan. Soms komt een zeer partiële tweede generatie voor: 9.VIII.1962 (Lucas).
Vindplaatsen. Fr: Beetsterzwaag, Olterterp, Bakkeveen, Duurswoude, Oosterwolde, Fochtelo. Dr.: Eelde, Zuidlaren, Donderen, Schoonlo, Diever, Vledder, Uffelte, Havelte. Ov.: Balk- brug, Dalfsen, Deventer, Colmschate, Nijverdal, Beuningen. Gdl.: Putten, Uddel, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Empe, Zilvense Heide, Hoenderlo, Otterlo, Kootwijk; Epse, Gorssel, Vragender, Hoog-Keppel. N.H. Bussum, Egmond aan Zee. Z.H.: Meijendel, Oostvoorne, Goedereede, Ouddorp. ZI.: Valkenisse. N.B.: Wernhout, Kampina, Diessen, Leende, De Rips, Sambeek. Lbg.: Montfort, Sint Pietersberg, Gronsveld, Eperheide.
Variabiliteit. f. obrutaria Herrich-Schäffer, 1848. Deze zwakker getekende en daardoor wittere vorm is afgebeeld op Plaat 5, Fig. 5. Nieuwe vindplaatsen: Fochtelo (Camping); Meijendel (Lucas); Rockanje (Zoöl. Mus.).
f. bistrigata Dietze, 1913. De vorm, waarbij de ante- en de postmediane lijn van de voorvleugels opvallend duidelijk zijn (Plaat 5, Fig. 6), werd nog bekend van: Duurs- woude (Camping); Moergestel (Zoòl. Mus.). In overeenstemming met de figuur van Dietze kunnen de andere dwarslijnen wel gedeeltelijk aanwezig zijn, maar ze zijn veel minder opvallend. Ze behoeven dus niet geheel te ontbreken. De donkere achterrand blijft steeds aanwezig.
f. obscurata Lempke, 1951. De vorm met sterk verdonkerde voorvleugels is afgebeeld op Plaat 5, Fig. 7. Hij werd nog aangetroffen te: Dwingelo (Van Aartsen); Egmond aan Zee, Weert (Zoöl. Mus.).
f. impuncta Lempke, 1951. De vorm zonder middenstip op de bovenzijde van de voorvleugels werd nog bekend van: Assen, Laag-Soeren, Deurne (Zoöl. Mus.).
Eupithecia millefoliata Rössler. Tijdschr. Entom. 94: 248; Cat. X: (735). De vlinder blijkt in elk geval lokaal voor te komen in het Duindistrict en in Noord-Brabant (het Kempens District), terwijl de eerste vangst uit het Krijtdistrict stamde. Het is echter best mogelijk, dat millefoliata ook in andere delen van ons land voorkomt. De soort is namelijk uit Denemarken bekend geworden. In 1949 werd daar het eerste exem- plaar op het eiland Seeland gevangen en in 1965 werd de rups te Moesgärd in Jutland gevonden. De noordgrens van het territorium ligt nu dus al ver buiten onze grenzen.
(1103) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 45
In Engeland is het dier nu langs de hele zuidoostkust aangetroffen van Portsmouth tot Ramsgate (graafschappen Hampshire, Sussex en Kent). De rupsen zijn daar in de tweede helft van oktober, dus laat in het seizoen, te vinden op de bloemen en zaden van duizendblad. Volgens de literatuur is dit de enige voedselplant van de rups. Maar in 1962 vond Van Aartsen in Limburg er een op vlasleeuwebek (Linaria vulgaris) en kweekte hem ook met deze plant op!
Ter herkenning zijn twee exemplaren, een gevangen en een gekweekt, uit de collectie- van Aartsen afgebeeld op Plaat 5, Fig. 1 en 2. E. millefoliata behoort tot de grotere soorten. lets afgevlogen dieren lijken soms op de volgende soort, maar ze zijn daarvan onmiddellijk te onderscheiden door de loop van de postmediane lijn op de bovenzijde van de voorvleugels.
De vliegtijd van de enige generatie is nog slecht bekend. De vlinder vliegt in elk geval van half juli tot het eind van de eerste augustus-decade. De nu bekende uiterste data van gevangen exemplaren zijn: 16.VII—9.VIII.
Vindplaatsen. N.H.: Heemskerk, 2.VIII.1962 (Van Aartsen). Zl.: Westkapelle, rupsen in 1962 (idem); Valkenisse, 17.VII.1961, ®, 26.VII.1962, rupsen in oktober (idem, „zeker niet zeld- zaam op Walcheren’); Cadzand, 18.VII—1.VIII.1963, zeven exemplaren op licht (Peerdeman). N.B.: Putte, 3.VIII.1967 (Asselbergs); Bergeijk, 19.VII en 9.VIII.1962, 16.VII.1965 (Van Wisse- lingh). Lbg.: Sint Joost, rups in 1962 op Linaria! (Van Aartsen).
Eupithecia simpliciata Haworth, 1809 (subnotata Hübner, [1809—1813]). Tijdschr. Entom. 94 : 248; Cat. X : (735). Verbreiding als in Cat. X werd opgegeven. Geen correctie op de normale vliegtijd. Heel vreemd is de vangst van een sterk afgevlogen exemplaar op 29.V.1937 te Twello (het genitaalapparaat werd ter controle geprepa- reerd).
Een interessante waarneming deed Van Aartsen met betrekking tot de voedselplanten van de rupsen. Volgens de literatuur leven ze uitsluitend op melde (Atriplex) en ganze- voet (Chenopodium). Hij vond ze echter op de schorren van het Zuid-Sloe talrijk op Artemisia maritima, terwijl hij ze thuis verder kweekte met Artemisia vulgaris. De vlin- ders vlogen in juli in de schemering boven deze nooit vermoede voedselplant. (Het Zuid-Sloe is het nu reeds bijna geheel verlande water tussen Walcheren en Zuid-Beveland ten zuiden van de spoorlijn Goes- Middelburg).
Vindplaatsen. Gr: Groningen. Dr.: Zuidlaren, Schoonlo. Ov.: Vollenhove, Zwartsluis, Deventer. Gdl.: Putten, Hulshorst, Wezep, Wiessel, Hoog-Soeren, Apeldoorn, Empe, Otterlo; Gorssel, Hoog-Keppel. Utr.: Amerongen, Botshol. N.H.: Weesp, Diemen, Amsterdamse Bos, Half- weg, Wormerveer, Hoorn, Schoorl. Z.H.: Noorden, Delft, Staelduin, Schelluinen, Arkel, Hendrik- Ido-Ambacht, Dubbeldam, Hellevoetsluis. Zl: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle, Valkenisse, Sloedam, Noord-Sloe, Zuid-Sloe, Cadzand. N.B.: Haaren, Nuenen, Valkenswaard, Someren, Helenaveen, Herpen. Lbg.: Sevenum, Roggel, Belfeld, Swalmen, Stein, Amstenrade, Chè- vremont, Heerlerbaan, Voerendaal, Gerendal, Bunde, Cadier, Gronsveld.
Variabiliteit. f. brunnea Lempke, 1951. Exemplaren met donkerbruine voor- vleugels van Leeuwarden (Camping); Amsterdam, Sloedam (Zoöl. Mus.).
f. impuncta Lempke, 1951. Exemplaren zonder middenstip op de voorvleugels nog van Hendrik-Ido-Ambacht (Bogaard); Bergeijk (Van Wisselingh).
Note. Judging from the literature the caterpillar of E. simpliciata lives only on orache (Atriplex) and goosefoot (Chenopodium). It is therefore worth stating that Mr. B. van Aartsen found them in numbers on Artemisia maritima in the saltings of the island of Walcheren in the province of Zeeland. At home he bred them with Artemisia vulgaris to maturity.
46 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1104)
Eupithecia sinuosaria Eversmann. Van deze makkelijk kenbare Eupithecia is tot nog toe slechts één Nederlands exemplaar bekend, dat reeds vermeld werd in Ent. Ber. 15 : 120 (1954). De vangst hier te lande is daarom zo interessant, omdat het een soort betreft die in de loop van deze eeuw vanuit het oosten van Europa steeds verder naar het westen doordringt. In het omringende gebied is de vlinder het meest aangetroffen in Denemar- ken, waar hij sinds 1905 bekend is en waar hij nu op een twintigtal vindplaatsen is aangetroffen, verspreid over Bornholm, Sjaelland (Seeland) en Jutland (Hoffmeyer, De Danske Maalere, tweede druk: 196, 1966). Uit het omringende Duitse gebied zijn veel minder vindplaatsen bekend: twee in de omgeving van Hamburg (Bombus 1 : 355, 1954 en 1 : 377, 1955) en in 1909 in de omgeving van Dortmund (Grabe, Int. ent. Z. Guben 29 : 408, 1935). Nog niet vermeld van België. Evenmin bekend van de Britse eilanden.
Het exemplaar werd eind juni gevangen. (De Deense vliegtijd wordt opgegeven als: half juni tot half juli; in Flora og Fauna 74: 112 (1968) wordt een exemplaar ver- meld dat 25.VII.1967 op Amager werd gevangen). Het is helaas te beschadigd om gefotografeerd te worden. Maar ter herkenning wordt op Plaat 5, Fig. 3 een exemplaar van Thüringen uit de collectie-Caron afgebeeld.
Vindplaats. Gdl.: Aalten, 29.VI.1953 (Van Galen).
Eupithecia indigata Hübner. Tijdschr. Entom. 94 : 249; Cat. X : (736). Verbreiding als in Cat. X werd opgegeven. Vooral in de dennenbossen op de Veluwe vaak algemeen.
De vliegtijd kan tot half juni duren. De uiterste data zijn nu: 22.1V—15.VI.
De rups komt niet alleen op den voor, maar ook op spar en larix (Leffef).
Vindplaatsen. Fr: Vlieland, Oosterwolde. Dr.: Norg, Eext, Schoonlo (talrijk, Leffef), Hooghalen. Ov.: Balkbrug, Beerze, Abdij Sion, Molenven (Saasveld). Gdl.: Garderen, Elspeet, Vierhouten, Nunspeet, Wezep, Gortel, Tongeren, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Uchelen, Beek- bergen, Laag-Soeren, Imbosch, De Steeg, Kootwijk; Epse, Gorssel, Aalten, Warnsveld, Hoog-Keppel, Hummelo. Utr.: De Treek, Amersfoort, Lage Vuursche, Loosdrecht. N.H.: Bussum, Naardermeer, Heemskerk. Zl.: Westenschouwen. N.B.: Etten, Drunen, Kampina, Bergeijk, Valkenswaard, Helena- veen. Lbg.: Geijsteren, Tegelen, Swalmen, Nunhem, Maasniel, Echt, Vaals.
Variabiliteit. f. tristrigata Fuchs, 1904. Exemplaren met drie opvallend dui- delijke dwarslijnen op de voorvleugels zijn zeldzaamheden. Nieuwe vindplaatsen: Zeist (Gorter); Bergeijk (Van Wisselingh).
f. uniformata nov. Op de middenstip van de voorvleugels na ontbreekt elk spoor van tekening. Venlo, 9.V, & (holotype), 9, Breda, 4 (Zoöl. Mus.).
[All markings absent with the exception of the central spot of the fore wings.]
f. nigrescens nov. Lichaam en vleugels eenkleurig zwartachtig, van de tekening alleen de middenstip van de voorvleugels zichtbaar. Beerze, 3, 4.1V.1960, e. I. (holotype, Lukkien).
[Body and wings unicolorous blackish, the only visible marking is the central spot of the fore wings. }
Dwergen. Wiessel, Arnhem, Valkenswaard (Zoöl. Mus.).
(1105) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 47
Eupithecia pimpinellata Hübner. Tijdschr. Entom. 94 : 249; Cat. X : (736). Uit de combinatie van beide lijsten van vindplaatsen blijkt, dat de vlinder verbreid is op de zandgronden, zowel in het binnenland als in het Duindistrict; dit in overeenstemming met het voorkomen van de voedselplant, Pimpinella saxifraga. Vooral als rups op de vindplaatsen niet zelden gewoon. Zie bijv. Camping, Ent. Ber. 27 : 77, 1967.
Vindplaatsen. Dr.: Hooghalen, Wijster. Ov.: Diepenveen. Gdl.: Putten, Hoenderlo; Gorssel, Winterswijk. Z.H.: Katwijk, Den Haag, Oostvoorne. N.B.: Nuenen, Deurne, Vierlings- beek, Sambeek, Boxmeer. Lbg.: Geijsteren, Wansum, Baarlo, Belfeld, Heel, Stein, Heerlerbaan, Wijlre, Cadier, Maastricht, Sint Pieter, Gronsveld, Rijckholt, Mechelen, Camerig, Vaals.
Variabiliteit. De tekening van de vleugels varieert van duidelijke tot ondui- delijke dwarslijnen of is zelfs geheel afwezig.
f. grisea nov. Grondkleur van de vleugels zuiver donkergrijs, tekening normaal. Diepenveen, &, 11.VII.1952, e. I. (holotype, Oord).
{Ground colour of the wings pure dark grey without brown, markings normal.}
Eupithecia nanata Hübner. Tijdschr. Entom. 94 : 249; Cat. X : (736). De in 1951 gegeven verbreiding is correct. Intussen zijn nog meer vindplaatsen bekend geworden, waar Calluna of Erica volkomen ontbreken, zodat het wel vrij zeker is, dat Salix niet zo een vreemde voedselplant voor de rups is. De vlinder is nu op drie van de wadden- eilanden aangetroffen.
De uiterste data van de twee generaties zijn nu: 18.IV—27.VI en 1.VII—16.1X (op deze late datum nog een exemplaar te Chèvremont, Lukkien). Van een duidelijke schei- ding tussen de beide generaties is dus nauwelijks meer iets te zien.
Vindplaatsen. Fr: Vlieland, Leeuwarden (1949 en 1950, Camping), Ternaard, Olterterp, Wijnjeterp, Fochtelo, Delleburen (Oldeberkoop). Gr.: Haren, Glimmen, Borgercompagnie, Veen- dam, Vlagtwedde, Laude. Dr.: Peize, Eelde, Bunnerveen, Zuidlaren, Schipborg, Gasteren, Eext, Schoonlo, Odoorn, Smilde, Hooghalen, Dwingelo, Ruinen, Wateren. Ov.: Marknesse, Balkbrug, Beerze, Holten, Molenven (Saasveld). Flevoland: Lelystad. Gdl.: Ermelo, Uddel, Vierhouten, Wezep, Heerde, Epe, Vaassen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Uchelen, Hoenderlo, Kootwijk, Kootwijkerveen, Otterlo; Epse, Gorssel, Eefde, Warnsveld, Ruurlo, Ratum, Hoog-Keppel, Laag-Keppel, Aerdt; Hete- ren, Slijk-Ewijk. Utr.: Rhenen, Doorn, Amersfoort, Soesterberg. N.H.: ’s-Graveland, Laren, Naar- dermeer, Muiderberg, Amsterdamse Bos (weinig, doch geregeld, Peerdeman), Halfweg, Katham, Oosthuizen, Hoorn, De Koog, Schoorl, Heemskerk. Z.H.: Leiden (1954, Lucas), Wassenaar, Meijen- del, Rotterdam, Schelluinen (gewoon! Slob), Hendrik-Ido-Ambacht (vrijwel elk jaar, Bogaard), Oostvoorne, Melissant (1954, 1961, 1965, 1967, Huisman). Zl.: Westenschouwen. N.B.: Hooger- heide, Galder, Dorst, Waalwijk, Haaren, Kampina, Best, Oirschot, Middelbeers, Vessem, Bergeijk, Valkenswaard, Leende, Someren, Strabrechtse heide, Liessel, Sint Anthonis, Sambeek. Lbg.: Plas- molen, Griendsveen, Sevenum, Tegelen, Belfeld, Roggel, Moesel, Maasniel, Sint Odiliënberg, Mein- weg, Vlodrop, Montfort, Peij, Stein, Heerlerbaan, Chèvremont, Bemelen, Gronsveld, Mechelen, Vijlen.
Variabiliteit. Het is niet bekend van welke plaats Hübner de soort beschreef, maar we mogen wel aannemen, dat hij die uit de omgeving van zijn woonplaats Augs- burg of in elk geval uit het zuiden van Beieren kende. Deze nominaatvorm is duidelijk verschillend van de bij ons vliegende exemplaren. De voorvleugels zijn korter en breder, waardoor de Zuidduitse vlinders een meer gedrongen indruk maken. Onze exemplaren daarentegen hebben langere, smallere en spitsere voorvleugels (natuurlijk kunnen aan beide zijden uitzonderingen voorkomen). De Nederlandse dieren stemmen in habitus
48 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1106)
geheel met de Engelse overeen. Hoewel de laatste gemiddeld een iets bontere indruk maken doordat de witte tekening van de voorvleugels wat sterker geprononceerd kan zijn, is dit verschil zo weinig stabiel, dat ik niet aarzel de Nederlandse exemplaren tot dezelfde subspecies te rekenen als de Engelse, die door Prout in 1938 als subsp. angusta beschreven werd. Wat in Cat. X : (737) bij deze naam vermeld is, vervalt dus. Ter vergelijking zijn Zuidduitse, Nederlandse en Engelse exemplaren afgebeeld op Plaat 6, Fig 18.
f. bistrigata Lempke, 1951. Van deze vorm met gereduceerde voorvleugeltekening ving ik een exemplaar te Wiessel (in Zoöl. Mus.). Plaat 6, Fig. 9.
f. mediofasciata Dietze, 1910. De vorm met donker middenveld (Plaat 6, Fig. 10) werd nog aangetroffen te: Leuvenum, Oisterwijk (Zoöl. Mus.); Wiessel (Leffef); Aerdenhout (Van Wisselingh); Hoogerheide (Korringa); Deurne (Nies); Swalmen (Ottenheijm).
f. obscura nov. Grondkleur van de voorvleugels donker bruingrijs tot zwartgrijs, lichte tekening min of meer normaal; achtervleugels geheel grijs met een lichte postdiscale band en een lichte golflijn. Plaat 6, Fig. 11. In Cat. X vermeld als f. pawxzllaria Bois- duval, wat niet juist is. Niet al te zeldzaam en in beide generaties voorkomend. Vrij zeker op de meeste plaatsen onder de soort aan te treffen. Er zijn nu zoveel nieuwe vindplaatsen, dat ze niet meer vermeld worden.
Holotype: 2 van Bussum, 21.VI.1937 (Zoöl. Mus.).
[Ground colour of the fore wings dark brown-grey to black-grey, pale markings more or less normal; hind wings completely grey with pale postdiscal band and pale submarginal line.
This form is certainly not identical with f. pauxillaria Boisduval, 1828, described from southern France, of which the author says: “Alae cinereo-pallidae, ........ ; posticae unicolores, immaculatae” (Gen. Ind. Meth.: 210), which pertains to a pale form. |]
f. unicolor nov. Voorvleugels vrijwel eenkleurig donker grijs met donkere midden- stip, een iets lichter grijze postdiscale band en golflijn; achtervleugels grijs, langs de achterrand een donkerder band, waarin een lichte golflijn. Plaat 6, Fig. 12. Marknesse, &, 1.VIII.1961 (holotype), Apeldoorn, Otterlo, Eefde, Boekhorst, Soest (Zoöl. Mus.).
[Fore wings nearly unicolorous dark grey, with a dark discal point, a faint paler postdiscal band and a submarginal line; hind wings grey with a darker band along the outer border, containing a paler submarginal line. }
f. bicolor Lempke, 1951. Geen nieuwe gegevens. Dwergen. Slijk-Ewijk (Van de Pol).
Eupithecia innotata Hufnagel. Tijdschr. Entom. 94 : 251; Cat. X : (738). Leek het er in 1951 nog op, dat de verbreiding van deze vlinder en die van Artemisia campestris elkaar ongeveer dekten, nu is dat zeker niet meer het geval. Buiten de duinen en de rivierdalen zijn zoveel vindplaatsen van innotata bekend geworden, dat het wel duidelijk is, dat de rups ook even goed op Artemisia vulgaris kan leven, al is A. campestris zonder twijfel een voorkeursplant. Scholten schreef reeds, dat hij de rupsen langs de Rijn bij Lobith op beide planten vond, op A. campestris zelfs bij honderden (Tújdschr. Entom. 81 : 212, 1938).
De soort is nu ook op één van de waddeneilanden aangetroffen.
De vliegtijd van de eerste generatie blijft: 4.1V—27.VI. Die van de tweede wordt:
(1107) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 49
half juli tot begin oktober (15.VII—4.X), terwijl daartussen dan het exemplaar van 4.VII in collectie-Van der Meulen staat. Dit is vrijwel zeker een verlaat exemplaar van de eerste generatie geweest. Gillmer, die de interessante biologie van de soort uitvoerig bespreekt (1922, Archiv Freunde Naturgesch. Mecklenburg 75 : 4—7), vermeldt de kweekresultaten van Habich, volgens welke de meeste vlinders van de overwinterende poppen in april en mei uitkomen, terwijl een kwart van de poppen over blijft liggen en zich in augustus ontwikkelt.
De Artemisia bloeit pas in de zomer. De in april en mei vliegende vlinders kunnen hun eieren dan ook niet op deze planten afzetten, maar doen dit op sleedoorn, meidoorn, vogelkers enz. aan de onderzijde van de bladeren. De rupsen zitten meest aan het uit- einde van de jonge scheuten en zijn in ruim een maand volwassen. De hiervan afkom- stige vlinders komen eind juli of augustus uit en leggen hun eieren op Artemisia. Voor zover ik weet, is in ons land nog nooit naar deze voorjaarsrupsen gezocht, maar ze moeten hier uiteraard ook te vinden zijn.
Het zou bovendien zeer nuttig zijn eens zorgvuldig na te gaan of de ervaringen van Habich ook geheel voor ons land gelden. De vrij grote serie in het Zoöl. Mus. geeft een volkomen verkeerde indruk, doordat het materiaal van de eerste generatie voor een groot deel uit gekweekte dieren bestaat en veel talrijker is dan dat van de tweede, dat groten- deels gevangen is. Daardoor lijkt het, of de tweede generatie veel zwakker is. In werke- lijkheid is dit echter niet zo. De vrij lange serie in de collectie-Bogaard, die uitsluitend uit gevangen exemplaren bestaat, bevat van beide generaties vrijwel even veel vlinders, terwijl deze verzamelaar de indruk heeft, dat de tweede in zijn woonplaats, waar de soort gewoon is, nog iets talrijker is dan de eerste. Opvallend is ook, dat verschillende exem- plaren van de tweede generatie in grootte niet onder doen voor de meest forse exem- plaren van de eerste. Deze zouden afkomstig kunnen zijn uit poppen met verlengde diapauze.
De late oktoberdatum werd in 1962 te Hendrik-Ido-Ambacht door Bogaard genoteerd (in 1959 door Lucas op 2.X). Het is niet uitgesloten, dat deze late dieren afkomstig zijn van poppen van de herfstrupsen, die zich zonder diapauze ontwikkeld hebben en die dus eigenlijk een (zeer partiële) derde generatie vormden.
Vindplaatsen. Fr: Vlieland, Ternaard, Tietjerk, Oosterwolde, Delleburen (Oldeberkoop), Tjerkwerd. Gr.: Borgercompagnie, Veendam. Dr.: Eext, Havelte. Ov.: Balkbrug, Raalte, Deventer, Enschede. Gdl.: Wiessel, Hoog-Soeren, Terwolde, Schaarsbergen, Bennekom; Epse, Gorssel, de Voorst, Ruurlo, Hoog-Keppel, Bingerden; Heteren, Slijk-Ewijk. Utr.: Amerongen, Doorn, Amers- foort, Bilthoven, Loenen, Botshol. N.H.: ’s-Graveland, Huizen, Naarden, Naardermeer, Muiderberg, Weesp, Ouderkerk, Amsterdamse Bos, Halfweg, Zaandam, Oosthuizen, Hoorn, Texel, Heemstede, Vogelenzang. Z.H.: Woerdense Verlaat, Noorden, Leiden, Meijendel, Vlaardingen, Schelluinen, Arkel, Hendrik-Ido-Ambacht, Dubbeldam, Dordrecht, Oostvoorne, Rockanje, Hellevoetsluis, Melis- sant, Goedereede. Zl.: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle, Serooskerke, Zoutelande, Valkenisse, Noord-Sloe, Zuid-Sloe, Kats. N.B.: Kampina, Bergeijk, Sambeek. Lbg.: Arcen, Griends- veen, Horst, Belfeld, Montfort, Stein, Maastricht, Gronsveld, Rijckholt, Oost-Maarland, Eijsden, Epen, Camerig.
Variabiliteit. De naam fraxinata Crewe (1863, Ent. Annual: 117), die nog dikwijls voor de kleinere zomergeneratie gebruikt wordt (in navolging van Dietze), heeft betrekking op de Britse subspecies (of species?), die slechts één generatie per jaar heeft en waarvan de rups uitsluitend op es leeft. De correcte naam ervoor (als men de generatie tenminste met een naam wil aanduiden) is die welke in Cat. X gebruikt werd
50 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1108)
en die in Dietze’s monografie niet te vinden is!
[f. grisescens Petersen, 1909. Deze naam kan voor Nederlandse exemplaren beter vervallen. Sommige exemplaren zijn wat grijzer, maar werkelijk blauwgrijs komt bij onze populaties niet voor.]
{f. paupera Dietze, 1913. Ook deze naam moet voor onze fauna vervallen. Hij is gegeven aan Aziatische exemplaren, die blijkens Dietze’s afbeeldingen niet met de onze overeenstemmen. |
f. concolor Dietze, 1913, Biol. Eup.: 131 (caeca Dietze, I. c.). De donkere midden- stip op de voorvleugels ontbreekt, overigens normaal. Een & van Arnhem, 1873, met vrijwel verdwenen stip (Zoöl. Mus.).
f. melanotica Warnecke, 1962, Bombus 2 : 137. Grondkleur van de vleugels zwart- achtig, op de middenstip van de voorvleugels na ontbreekt alle tekening. Rhenen (Caron, in Cat. X vermeld als f. pazpera); Aerdenhout (Van Wisselingh); Goedereede (Vroeg- indeweij); Montfort (Maassen); Camerig (De Boer).
Eupithecia virgaureata Doubleday. Tijdschr. Entom. 94: 251; Cat. X : (738). In hoofdzaak voorkomend op de zandgronden, maar ook enkele vindplaatsen in het Haf- district en het Fluviatiel District; bovendien in het Krijtdistrict.
De vliegtijd kan al aan het begin van de derde aprildecade beginnen (21.1V.1938, Soest) en pas begin september eindigen (2.IX.1962, Heemskerk, Van Aartsen, en Bergeijk, Van Wisselingh). Een duidelijke grens tussen de twee generaties als in 1951 werd aangegeven, is er niet meer. Van Aartsen ving exemplaren op 29.VI; in het Zoöl. Mus. bevindt zich een 9 van Wiessel, 9.VII.1954. Gekweekte exemplaren afkomstig van herfstrupsen kunnen soms nog hetzelfde jaar uitkomen: Twello, 25.1X.1932, Coldeweij, in Zoöl. Mus.; Tietjerk, 8.X.1951, Camping. In natura is geen derde generatie bekend.
Vindplaatsen. Fr: Terschelling (G. Dijkstra Hzn.), Tietjerk (rupsen in de herfst van 1954 vrij gewoon op Solidago, Camping), Olterterp, Wijnjeterp. Dr.: Norg, Schoonlo, Ruinen, Havelte. Ov.: Balkbrug, Beerze, Raalte, Abdij Sion, Rijssen, Vasse. Gdl.: Uddel, Ermelo, Nunspeet, Tongeren, Epe, Vaassen, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Teuge, Uchelen, Klarenbeek, Tonden, Laag-Soeren, Onzalige Bossen, Hoenderlo, Otterlo, Bennekom; Gorssel, Eefde, Ruurlo, Bredevoort, Hoog-Keppel; Berg en Dal, Slijk-Ewijk. Utr.: Amerongen, Austerlitz, Bilthoven. N.H.: ’s-Grave- land, Huizen, Bussum, Naardermeer, Halfweg, Heemskerk, Aerdenhout. Z.H.: Rotterdam, Arkel, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Hellevoetsluis. Zl.: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Oost- kapelle, Cadzand. N.B.: Drunen, Udenhout, Kampina, Best, Eindhoven, Bergeijk. Lbg.: Griendsveen, Sevenum, Tegelen, Belfeld, Vlodrop, Montfort, Stein, Wijlre, Gerendal, Sibbe, Bunde, Bemelen, Cadier, Gronsveld, Oost-Maarland, Gulpen, Vijlen.
Variabiliteit. f. nigra Lempke, 1951. Exemplaren van de eerste generatie zijn niet of nauwelijks te onderscheiden van de zwarte vorm van E. tripunctaria. In de tweede generatie echter vallen ze in de regel op door hun geringere grootte. In elk geval is de vorm nog steeds zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Havelte, e.l. (Van der Meulen); Wiessel (Leffef); Hendrik-Ido-Ambacht (Bogaard); Bergeijk (Van Wisselingh); Stein (Missiehuis).
f. notata Dietze, 1913, Biologie der Eup.: 138, fig. 751, 754. Middenstip van voor- en achtervleugels of alleen van de voorvleugels duidelijk vergroot. Tonden, Zeist (Gorter).
Dwerg. Zeist (Gorter).
(1109) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 51
Eupithecia abbreviata Stephens. Tijdschr. Entom. 94 : 252; Cat. X : (739). In loof- bosgebieden, waar eiken voorkomen, wel de gewoonste voorjaars-Eupithecia. Door vrijwel het gehele land verbreid in dergelijke terreinen en plaatselijk zeer gewoon.
De vliegtijd kan al eind maart beginnen en vooral ín late voorjaren tot bijna half juni voortduren. De uiterste data zijn nu: 17.III (in 1963 te Wiessel op licht, Van Aartsen) tot 11.VI (in 1962 te Dwingelo, door dezelfde verzamelaar).
Vindplaatsen. Fr: Beetsterzwaag, Olterterp, Fochtelo, Wijnjeterp, Delleburen (Olde- berkoop). Dr.: Roden, Norg, Westervelde, Zeijen, Eext, Schoonlo, Dwingelo. Ov.: Balkbrug, Abdij Sion, Diepenveen, Molenven (Saasveld), Buurser Zand. Gdl.: Nieuw-Milligen, Garderen, Uddel, Staverden, Elspeet, Hulshorst, Nunspeet, Vierhouten, Tongeren, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Klarenbeek, Loenen, Laag-Soeren, Imbosch, Hoenderlo (hier zeer talrijk), Otterlo, Wolfheze, Wageningen, Bennekom; Epse, Gorssel, Winterswijk, Ratum; Heteren. Utr.: Amerongen, Doorn, Zeist, Soesterberg, de Treek. N.H.: Naardermeer, Muiderberg, Bloemendaal, Overveen. Z.H.: War- mond, Katwijk, Oegstgeest, Loosduinen, Staelduin, Schelluinen, Arkel, Oostvoorne, Melissant, Oud- dorp. Zl.: Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle. N.B.: Galder, Drunen, Middelbeers, Bergeijk, Nuenen, Maarheeze. Lbg.: Plasmolen, Geijsteren, Arcen, Venlo, Belfeld, Roggel, Vlodrop, Meinweg, Montfort, Stein, Amstenrade, Brunssum, Wijlre, Bunde, Gronsveld, Mechelen, Vijlen.
Variabiliteit. f. birschkei Bastelberger, 1908. Deze donker grijsbruine minder duidelijk getekende vorm is niet al te zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Eext, Putten, Hoenderlo, Bussum, Overveen, Gronsveld, Vijlen (Zoöl. Mus.); Zeist (Gorter); Mein- weg (Cox).
f. nigra Cockayne, 1953, Ent. Record 65 : 167. Lichaam en vleugels zwart, tekening vrijwel verdwenen. Plaat 7, Fig. 1. Vijlen, 9, 7.IV.1960 (Van Aartsen).
f. pallifasciata nov. Middenveld van de voorvleugels witachtig grijs, duidelijk afste- kend tegen de donkerder grondkleur. Plaat 7, Fig. 2. Soesterberg, 9, 24.1V.1966 (holo-
type, Camping). [Central area of the fore wings whitish-grey, clearly contrasting with the darker ground colour. }
f. impuncta nov. De middenstip op de voorvleugels ontbreekt. Apeldoorn (de Vos); Arnhem, 9, 3.1V.1872, e. l. (holotype), Hilversum, Arcen (Zool. Mus.); Zeist (Gor- ter); ’s-Graveland (Leids Mus.).
[The central spot of the fore wings is absent. }
f. obsoleta nov. Tekening zeer zwak, maar grondkleur niet verdonkerd. Plaat 7, Fig. 3. Oosterbeek, 4, 3.V.1871 (holotype, Zoöl. Mus.); Hoog-Soeren (Huisenga).
[Markings obsolete, but ground colour not darkened. }
f. striata Lempke, 1951. Het holotype is afgebeeld op Plaat 7, Fig. 4. Geen nieuwe vindplaatsen.
Eupithecia dodoneata Guenée. Tijdschr. Entom. 94 : 252; Cat. X : (739). De ver- breiding van deze vlinder komt in grote trekken met die van de vorige overeen, maar het aantal bekende vindplaatsen is veel kleiner en de soort is vrijwel nergens zo gewoon als abbreviata.
De vliegtijd kan tot half juni duren. De uiterste thans bekende data zijn 7.IV—-13.VI. Op de laatste datum ving Van Aartsen in 1962 nog een exemplaar te Heemskerk.
52 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1110)
Vindplaatsen. Gdl.: Tongeren, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Uchelen, Laag-Soeren, Hoen- derlo. Utr.: Bilthoven, Baarn, Hollandse Rading. N.H.: Bussum, Bergen, Heemskerk, Aerdenhout. Z.H.: Lisse, Leiden, Staelduin, Hendrik-Ido-Ambacht (1963, Bogaard), Oostvoorne (gewoon, Lucas). N.B.: Hoogerheide, Galder, Drunen, Best. Lbg.: Roggel, Vaals.
Variabiliteit. De nominaatvorm komt uit Frankrijk en in het biezonder uit de omgeving van Parijs (zie de hierna volgende Engelse tekst). De Nederlandse exemplaren komen hier in het algemeen goed mee overeen. Dezelfde variabiliteit in duidelijkheid van tekening als bij de drie afgebeelde Franse exemplaren (Plaat 7, Fig. 5—7) vinden we ook bij de onze terug. Daarnaast komen ook vlinders voor, die even sterk getekend zijn als de uit Denemarken beschreven subsp. gzercifoliata Bang-Haas, maar de laatste onderscheidt zich vooral door zijn meerdere grootte. Onze exemplaren behoren dan ook duidelijk tot de nominaatvorm.
f. mediopallens nov. Voorvleugels met licht duidelijk afstekend middenveld. Plaat 7, Fig. 12. Den Haag, ©, 30.IV.1874 (holotype, Leids Mus.).
[Fore wings with pale, clearly contrasting central area.]
f. approximata nov. Bovenzijde voorvleugels: het middenveld sterk versmald. Plaat 7, Fig. 13. Den Haag, 4, 9.V.1873 (holotype, Leids Mus.).
[Upper side fore wings: central area strongly narrowed.]
Note. Guenée described the species after specimens from England, Belgium and France, without designating a type locality or fixing a type specimen. He studied or possessed 20 specimens from the collections of Doubleday, Bellier, Dupré and himself (1857, Suites à Buffon 10, Uranides et Phalénites 2: 344, Pl. 11, Fig. 7). The British Museum (Nat. Hist.) has five specimens from collections mentioned by Guenée. Three of them are figured on Plate 7. Only one of them (Fig. 5) has a locality label, ‘Paris’, in Guenée’s writing. I select this specimen as the lectotype. The full data are: “Paris: Ex Musaeo Ach. Guenée: Ex Oberthür Coll. Brit. Mus. 1927—3”. As may be seen from the plate, the wing markings of the French specimens vary from very distinct to nearly obsolete (cf. Fig. 5—7).
Seventeen years after Guenée's publication the species was again described by Bang-Haas (Natur- bist. Tidskr. 9: 415, 1874), who found that in Denmark a species occurred, differing from Ep. abbreviata. He amply described it under the name Eup. quercifoliata and stated that it was often quite common in oak woods and was widely dispersed in his country. I studied a series of 13 Danish specimens. They are distinguished by size (wing span 17—19 mm, average 18 mm). The ground colour is mostly of a colder (greyer) tint than in the French specimens and the wing markings are more distinct. The facies of the Danish specimens is distinctly different from that of the French and in my opinion Staudinger was quite correct in considering them a good subspecies (his “var.”!). Cf. Fig. 14—16.
The Netherlands specimens (Fig. 8—13) do not belong to subsp. guercifoliata. They are smaller (wing span 14— 17 mm, average of 38 specimens 15.4 mm). The great majority cannot be separated from the French specimens. Some have the ground colour and the heavier markings of the Danish specimens, but never their size. I therefore do not hesitate to consider the Netherlands populations as belonging to the nominate form.
Eupithecia pusillata Denis & Schiffermüller, 1775 (sobrinata Hübner, [1814— 1817}). Tijdschr. Entom. 94 : 253; Cat. X: (740). Verspreiding als in 1951 werd vermeld. De vlinder heeft zich echter niet zo sterk als Thera juniperata met gekweekte Juniperus buiten zijn normale biotoop verspreid.
De vliegtijd kan soms al ín de tweede helft van juni beginnen en voortduren tot in de
(1111) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 53
tweede helft van september. De uiterste nu bekende data zijn: 24.VI—18.IX. De zeer vroege juni-datum werd in 1959 waargenomen te Aerdenhout door Van Wisselingh, de late in 1963 te Halfweg door Van Aartsen.
Vindplaatsen. Fr: Ternaard (twee exemplaren in 1966! G. Dijkstra Hzn.), Fochtelo. Dr.: Steenbergen, Westervelde, Schoonlo, Hooghalen, Westerbork, Dwingelo. Ov.: Volthe, Rutbeke, Nutter. Gdl.: Nunspeet, Tongeren, Epe, Emst, Wiessel, Hoog-Soeren, Kootwijk, Hoenderlo, Otterlo (zeer gewoon); Gorssel, De Voorst; Berg en Dal, Slijk-Ewijk (1961, Van de Pol). Utr.: Amerongen, Amersfoort. N.H.: Naardermeer (1965, Wolschrijn), Halfweg (1963, 1968, Van Aartsen), Nek (1964, Wiedijk), Bentveld. Z.H.: Vlaardingen. N.B.: Deurne, Asten. Lbg.: Broekhuizen, Sevenum, Belfeld, Vlodrop, Stein.
Variabiliteit. f. expressaria Herrich-Schäffer, 1848. De vorm met scherpe don- kere dwarslijnen langs het middenveld van de voorvleugels werd nog aangetroffen te: Hooghalen, Soestduinen (Zoöl. Mus.); Otterlo (Van Aartsen); Deurne (Nies).
f. scotica Dietze, 1913. Exemplaren van deze verdonkerde vorm werden nog bekend van: Hooghalen (Van der Meulen); Dwingelo, Otterlo (Zoöl. Mus.).
f. impuncta Lempke, 1951. De vorm zonder middenstip op de voorvleugels nog van: Oosterbeek (Zoöl. Mus.).
Dwerg. Dwingelo (Van Aartsen).
Eupithecia lanceata Hübner. Het eerste Nederlandse exemplaar van deze soort werd in 1966 gevangen en is tot nog toe ook het enige. Er is echter veel kans de vlinder in het uiterste zuidoosten van Limburg terug te vinden, vooral met het oog op het voorkomen in het aangrenzende Duitse gebied. Het is eigenlijk vreemd, dat deze sparresoort al niet eerder in ons land ontdekt is.
In Denemarken zeer verbreid, zowel op de eilanden als in Jutland (zie het versprei- dingskaartje bij Juul, Nordens Eupithecier : 92, 1948). In het omringende Duitse gebied op verschillende plaatsen in Sleeswijk-Holstein, bij Bremen, bij Osnabrück en ín de om- geving van Aken. In België plaatselijk in de oostelijke helft (Tilff ten zuiden van Luik, Logne-sur-Ourthe, Hènemont). Niet bekend van de Britse eilanden.
Als vliegtijd wordt april en mei opgegeven. Het Nederlandse exemplaar werd in de tweede helft van april gevangen en was toen al enigszins afgevlogen, zodat het dan ook helaas niet voor een foto te gebruiken was. Ter herkenning wordt een exemplaar van Oost-Holstein uit de collectie-Caron afgebeeld op Plaat 5, Fig. 4.
Vindplaats. Lbg.: Stein, 4, 23.1V.1966 (collectie Missiehuis). (In de omgeving van het Missiehuis groeit geen spar, zodat het dier mogelijk een zwerver uit het naburige Belgische gebied is!).
Eupithecia lariciata Freyer. Tijdschr. Entom. 94 : 253; Cat. X : (740). Nu de larix op veel groter schaal dan vroeger op onze droge zandgronden wordt aangeplant, heeft de vlinder zijn territorium in ons land enorm uitgebreid, zoals wel uit de talrijke nieuwe vindplaatsen blijkt. In 1903 het eerste exemplaar in Nederland verzameld, in 1951 in totaal 12 vindplaatsen bekend en nu komen er 89 nieuwe bij!
De vliegtijd kan al ín de tweede helft van april beginnen en voortduren tot half juli. De uiterste thans bekende data zijn: 26.IV (in 1961 te Valkenswaard, in Zoöl. Mus.) en 18.VII (in 1959, Lucas). In 1951 ving Van Wisselingh een afgevlogen 9 te Holset op 16.VII. Soms komt eind augustus, begin september nog een partiële tweede generatie voor: 31.VIII.1960 te Grollo, 9.IX.1959 te Wiessel, beide gevangen door Leffef.
54 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1112)
Vindplaatsen. Fr.: Beetsterzwaag, Appelscha, Wijnjeterp. Dr.: Eelde, Zuidlaren, Eext, Schoonlo (massaal, Leffef), Hooghalen, Wijster, Havelte. Ov.: Beerze, Raalte, Abdij Sion. Gdl.: Putten, Stroe, Garderen, Nieuw-Milligen, Uddel, Leuvenum, Elspeet, Hulshorst, Doornspijk, Hattem, Vierhouten, Nunspeet, Soerel, Tongeren, Wissel, Vaassen, Gortel, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Apeldoorn, Teuge, Empe, Uchelen (veel, Leffef), Loenen, Laag-Soeren, Spankeren, Dieren, Imbosch, Schaarsbergen, Terlet, Hoenderlo, Hoge Veluwe, Kootwijk, Kootwijkerbroek, Wolfheze, Bennekom; Epse, Gorssel, Aalten, Hoog-Keppel; Berg en Dal. Utr.: Austerlitz, Zeist, Soesterberg, de Treek, Amersfoort, Hoge Vuursche, Lage Vuursche. N.H.: ’s-Graveland, Naarden, Naardermeer, Texel, Overveen. N.B.: Oisterwijk, Middelbeers, Best, Eindhoven, Valkenswaard, Geldrop, Nuenen, Heeze, Helenaveen. Lbg.: Plasmolen, Belfeld, Swalmen, Heel, Meinweg, Herkenbosch, Brunssum, Schin op Geul, Mechelen, Epen, Vijlen, Holset, Vaals.
Variabiliteit. f. strigata Dietze, 1913, Biol. Eup.: 155, PI. 78, Fig. 734. Mid- denveld van de voorvleugels door opvallend donkere lijnen afgezet. Zeist (Gorter).
f. uniformis Dietze, 1913, I. c.: 155. Op de middenstip van de voorvleugels na is de rest van de tekening bijna geheel verdwenen. Wiessel, Montferland (Zoöl. Mus.); Austerlitz (Gorter).
f. mediopallens Dietze, 1913, l.c.: 155, Pl. 78, Fig. 733. Het middenveld van de voorvleugels wortelwaarts van de middenstip licht, als een brede lichte band afstekend. Wiessel, Apeldoorn (Zoöl. Mus.).
f. impuncta nov. De middenstip van de voorvleugels ontbreekt. Uchelen, &, 10.VI. 1958 (holotype, Leffef leg. in Zoöl. Mus.).
[The central spot of the fore wings is absent. ]
f. luxuriosa Dietze, 1913, I. c.: 155. De voorvleugels rijk getekend met dwarslijnen. Uchelen (Leffef).
Eupithecia tantillaria Boisduval. Tijdschr. Entom. 94 : 254; Cat. X : (741). Verbrei- ding als in 1951 werd vermeld. Ook op diverse plaatsen aangetroffen, waar geen spoor van naaldhout te vinden is, blijkbaar zwervers. Nu bekend van één van de wadden- eilanden.
Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 2.1V—19.VT.
Vindplaatsen. Fr.: Vlieland, Beetsterzwaag, Fochtelo, Balk, Tietjerk. Gr.: Borgercompagnie. Dr.: Norg, Eext, Schoonlo, Odoorn, Hooghalen, Dwingelo. Ov.: Vollenhove, Balkbrug, Ommen, Dalfsen, Abdij Sion, Colmschate. Gdl.: Garderen, Uddel, Vierhouten, Nunspeet, Wezep, Soerel, Tongeren, Gortel, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Empe, Uchelen, Beekbergen, Loenen, Laag-Soeren, Spankeren, Imbosch, Ellecom, De Steeg, Hoenderlo, Kootwijk, Kootwijkerveen, Wolf- heze, Bennekom; Epse, Gorssel, Ruurlo, Winterswijk, Lintelo, Hummelo. Utr.: Darthuizen, Doorn, de Treek, Hollandse Rading. N.H.: ’s-Graveland, Huizen, Muiderberg, Schoorl, Heemskerk, Heem- stede. Z.H.: Noordwijk aan Zee, Leiden, Arkel (1963, Zwakhals), Middelharnis (Vroegindeweij), Melissant (1959, Huisman). Zl.: Westenschouwen. N.B.: Dorst, Drunen, Middelbeers, Lage Mierde, Bergeijk, Valkenswaard, Leende, Heeze, Someren, Helenaveen, Sint Anthonis. Lbg.: Geijsteren, Roggel, Belfeld, Meinweg, Montfort, Echt, Stein, Brunssum, Heerlerbaan, Maastricht, Mechelen, Vijlen, Vaals.
Variabiliteit. Boisduval beschreef de soort naar materiaal uit het zuiden van Frankrijk (Ind. Meth.: 210, 1828). De voorvleugels van de daar vliegende nominaat- vorm hebben een licht bruingrijze grondkleur. De tekening is vrij donker bruingrijs, waardoor de vleugels een nogal eentonige indruk maken. Alleen de zwarte middenstip steekt scherp af. Grondkleur en tekening van de achtervleugels zijn iets lichter (Plaat 8, Fig. 1—3).
(1113) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 55
Zoals reeds in Cat. X werd vermeld, stemmen onze exemplaren hiermee niet overeen, maar zij behoren tot de van de Britse eilanden beschreven subsp. piceata Prout, 1915. Bij deze is de grondkleur lichter en de tekening van de voorvleugels in de regel dunner, waardoor de totale indruk nog lichter wordt. Soms kan (althans bij Nederlandse exem- plaren) de tekening vrij zwaar zijn, maar ook dan maken zij door de lichtere grondkleur een bontere indruk dan de tot de nominaatvorm behorende. Plaat 8, Fig. 4—9. Slechts bij uitzondering is een Nederlands exemplaar zo donker als de nominaatvorm.
f. pallida Lempke, 1951. Zoals reeds in de oorspronkelijke beschrijving werd vermeld, is de grondkleur nog lichter, witachtig, terwijl de tekening dun is. Plaat 8, Fig. 10. Nieuwe vindplaatsen zijn: Eext, Wiessel, Apeldoorn, Kootwijk, Arnhem, Hilversum, Vijlen (Zoöl. Mus.); Diepenveen (Oord); Bennekom, Heemskerk (Van de Pol).
f. marginata nov. De lijntekening op de vleugels zwak, maar de donkere kleur voor de achterrand (op de voorvleugels aan weerszijden van de golflijn) normaal en daardoor zeer opvallend. Plaat 8, Fig. 11. Zeist, 4, 12.V.1954 (holotype, Gorter).
[Transverse lines on the wings obsolete, but the dark colour before the hind margin (on the fore wings on both sides of the submarginal) normal and therefore very striking.]
f. nigrescens nov. Grondkleur van de vleugels zwartgrijs zonder spoor van bruine tint, de tekening nog donkerder en duidelijk zichtbaar. Plaat 8, Fig. 12. Apeldoorn, 9, 16.V.1953 (holotype, Zoöl. Mus.); Wolfheze, 9, 5.V.1961 (Van Aartsen).
[Ground colour of the wings black-grey without brown tint, the markings still darker and clearly visible. }
f. mediofasciata nov. Voorvleugels met eenkleurig donkergrijs middenveld. Plaat 8, Fig. 13. Ruurlo, &, 3.V.1962 (holotype, Lukkien).
[Fore wings with unicolorous dark grey central area. |
f. approximata nov. Het middenveld van de voorvleugels is sterk versmald. Plaat 8, Fig. 14. Darthuizen, 9, 7.V.1966 (holotype, Van Aartsen).
[Central area of the fore wings strongly narrowed. }
Dwerg. Zeddam (Zoöl. Mus.).
Note. The species was described by Boisduval after material from southern France. The nominate form has the wings of a pale brown-grey ground colour. The markings are dark brown-grey and the central black spot contrasts sharply. The form flying in the Netherlands is paler with thinner markings (exceptions occur, of course) and corresponds well with subsp. piceata Prout described from the British Isles. Plate 8.
Chloroclystis Hübner
Chloroclystis v-ata Haworth, 1809 (coronata Hübner, [1809—1813}). Tijdschr. Entom. 94 : 256; Cat. X : (743). Verbreiding als in 1951 werd aangegeven. Overigens moet de vlinder zich in de loop van deze eeuw in ons land sterk uitgebreid hebben, ook al houden we rekening met het toenemen van het aantal verzamelaars en de moderne vangmethoden. Daar staat immers tegenover, dat onze voorgangers veel intensiever naar
56 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1114)
rupsen zochten dan nu gedaan wordt. Omstreeks 1900 kon Ter Haar slechts vier vind- plaatsen vermelden, waarvan twee toen al heel oud waren. In 1951 was het aantal geste- gen tot 37 en nu kunnen daar weer 106 nieuwe aan toegevoegd worden. Opvallend is ook, dat Coldewey pas in 1937 het eerste exemplaar te Twello ving en dat daarna de vlinder geregeld op zijn lamp verscheen. ,,Stellig heeft de soort zich in de cultuursteppe ingeburgerd en leeft de rups op Solidago en Clematis in tuinen”, merkt Leffef in dit verband op. Bij de vele sombere opmerkingen over achteruitgang van onze fauna is het wel prettig ook eens het omgekeerde te kunnen vaststellen !
De vliegtijd kan van de eerste helft van april tot in de tweede helft van oktober duren. De uiterste data zijn nu: 13.IV en 18.X. De zeer late datum werd in 1966 te Stein vast- gesteld (Pater Munsters). Het in figuur 78 afgebeelde histogram (samengesteld uit de
Fig. 78. Histogram van Chloroclystis v-ata Haworth.
gegevens van ruim 600 gedateerde exemplaren) laat zien, dat de hoofdvliegtijd van de eerste generatie in mei en de eerste helft van juni valt. Zonder duidelijke onderbreking gaat deze dan over in de tweede, die talrijker is en waarvan de hoofdvliegtijd in juli en de eerste helft van augustus valt. Daarna wordt de vlinder veel schaarser en in september en oktober wordt hij nog slechts sporadisch waargenomen. Waarschijnlijk is dit een zeer zwakke derde generatie.
Vindplaatsen. Fr: Oosterwolde, Nijetrijne. Dr.: Eelde, Assen, Schoonlo, Wijster. Ov.: Vollenhove, Balkbrug, Abdij Sion, Schalkhaar, Deventer, Colmschate, Holten, Enschede. Gdl.: Putten, Garderen, Uddel, Wezep, Gortel, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Apeldoorn, Klarenbeek, Uchelen, Tonden, Laag-Soeren, Hoenderlo, Wolfheze; Epse, Gorssel, ’t Woold, Aalten, Hoog- Keppel; Berg en Dal. Utr.: Amerongen, Amersfoort, Loenen. N.H.: ’s-Graveland, Naardermeer, Zaandam, Texel, Schoorl, Castricum, Heemskerk, Aerdenhout, Bentveld, Heemstede. Z.H.: Leiden, Oegstgeest, Meijendel, Staelduin, Arkel, Hendrik-Ido-Ambacht, Dordrecht, Oostvoorne, Hellevoet- sluis, Melissant, Ouddorp. Zl.: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle, Serooskerke, Valkenisse, Cadzand. N.B.: Bergen op Zoom, Dorst, Udenhout, Haaren, Bergeijk, Valkenswaard, Someren, Sint Anthonis. Lbg.: Geijsteren, Broekhuizen, Arcen, Griendsveen, Sevenum, Blerick, Venlo, Steijl, Belfeld, Roggel, Swalmen, Meinweg, Vlodrop, Montfort, Echt, Stein, Spaubeek, Schinveld, Brunssum, Heerlerbaan, Voerendaal, Wijlre, Gerendal, Valkenburg, Geulem, Bunde, Heer, Kannerbos, Sint Pieter, Cadier, Gronsveld (talrijk, Leffef), Rijckholt, Sint Geertruid, Gulpen, Slenaken, Camerig, Vijlen.
Variabiliteit. f. bistrigata Lempke, 1951. De vorm met twee volledige donkere lijnen op de voorvleugels werd nog aangetroffen te: Apeldoorn, Valkenswaard (Zoöl. Mus.); Aalten (Van Galen); Zeist (Gorter); Oostvoorne (Lucas); Roggel (Peerdeman).
f. obsoleta nov. De zwarte v-vormige tekening op de voorvleugels is bijna of geheel verdwenen. Plaat 5, Fig. 11. Schoorl (Aukema); Heemskerk, Wijk aan Zee, Valkenisse (2, 17.V11.1962, holotype) (alle in Zoöl. Mus.); Heemstede (Van de Pol).
[The black v-shaped marking on the upper side of the fore wings nearly or completely disap- peared. |
(1115) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 57
f. obscura nov. Grondkleur van de voorvleugels donker grijsgroen, achtervleugels donkergrijs. Bergeijk, ©, 12.VII.1967 (holotype, Van Wisselingh).
[Ground colour of the fore wings dark grey-green, hind wings dark grey.}
f. mediofasciata nov. Voorvleugels met volle zwarte middenband. Aerdenhout, ©, 19.VIII.1959 (holotype, op de linker vleugel is de zeer opvallende band niet zo volledig, Van Wisselingh).
[Fore wings with complete black central band.}
Dwergen. Putten, Overveen, Gronsveld, Vijlen (Zoöl. Mus.); Zeist (Gorter); Sint Anthonis (Peerdeman).
Calliclystis Dietze
Calliclystis rectangulata L. Tijdschr. Entom. 94 : 256; Cat. X : (743). Verbreiding als in 1951 werd vermeld. Toch schijnt de soort over het algemeen minder gewoon te worden, vermoedelijk tengevolge van de intensieve bespuiting van de vruchtbomen. Nu bekend van twee van de waddeneilanden.
Behalve appel, peer en meidoorn eet de rups ook wilg, wilde kers, pruim en perzik (Leffef).
De vliegtijd kan al in de tweede helft van april beginnen en voortduren tot half augustus. De uiterste data zijn nu: 23.IV (in 1953 te Heemstede, Herwarth) tot 14 augustus (Leffef). Bovendien zijn enkele jaren een paar exemplaren in de eerste week van september gevangen: 2.IX.1956 te Wassenaar (Lucas), 2, 3 en 6.IX.1963 in totaal zes stuks ín de Peel (Leffef). Er blijkt dus nu en dan een zeer kleine tweede generatie voor te komen.
Vindplaatsen. Fr: Vlieland, Sexbierum, Leeuwarden, Ternaard, Olterterp, Oosterwolde, Wijnjeterp, Nijetrijne, Oudemirdum, Dedgum, Tjerkwerd. Gr.: Glimmen, Noordlaren, Veendam, Onnen, Vlagtwedde, Onstwedde. Dr.: Roden, Eelde, Een, Westervelde, Veenhuizen, Schipborg, Eext, Schoonlo, Odoorn, Hooghalen, Diever. Ov.: Vollenhove, Zwartsluis, Balkbrug, Dalfsen, Rechteren, Zwolle, Raalte, Abdij Sion, Bathmen, Molenven (Saasveld), Denekamp. Gdl.: Terschuur, Garderen, Uddel, Leuvenum, Ermelo, Hattem, Vierhouten, Tongeren, Epe, Gortel, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Teuge, Terwolde, Klarenbeek, Empe, Hall, Beekbergen, Uchelen, Loenen, Laag-Soeren, Spankeren, Brummen, Dieren, Imbosch, Hoenderlo, Kootwijk, Wageningen, Bennekom, Ede; Epse, Gorssel, de Voorst, Eefde, Vorden, Ruurlo, Winterswijk, Ratum, Hoog-Keppel, Laag- Keppel, Bingerden, Aerdt; Zaltbommel. Utr.: Amersfoort, Bilthoven, Utrecht, Haarzuilens, Botshol. N.H.: ’s-Graveland, Blaricum, Huizen, Naarden, Naardermeer, Ankeveen, Muiderberg, Weesp, Diemen, Amsterdamse Bos (gewoon, Peerdeman), Halfweg, Wormerveer, Nek, Beemster, Oost- huizen, Hoorn, Schoorl, Egmond-Binnen, Castricum, Heemskerk. Z.H.: Woerdense Verlaat, Noor- den, Voorschoten, Rijswijk, Staelduin, Vlaardingen, Capelle aan den IJssel, Schelluinen, Dubbeldam, Hendrik-Ido-Ambacht, ’s-Gravendeel, Oostvoorne, Hellevoetsluis, Melissant. ZI.: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle, Zoutelande, Valkenisse, Cadzand. N.B.: Biesbosch, Waalwijk, Haaren, Boxtel, Best, Acht, Vessem, Bergeijk, Leende, Heeze, Liessel, Helenaveen, Mill, Gassel. Lbg.: Geijsteren, Broekhuizen, Griendsveen, Horst, Arcen, Steijl, Belfeld, Reuver, Swalmen, Roggel, Heel, Grathem, Vlodrop, Meinweg, Montfort, Stein, Thull, Brunssum, Heerlerbaan, Chèvremont, Voerendaal, Bocholtz, Eijs, Wijlre, Gerendal, Valkenburg, Sibbe, Bunde, Maastricht, Cadier, Grons- veld, Rijckholt, Oost-Maarland, Mechelen, Vijlen,
58 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1116)
Variabiliteit. f. grisescens Lempke, 1951. Behalve het reeds in Cat. X genoem- de exemplaar zag ik slechts twee andere, die mogelijk ook goede vertegenwoordigers van deze vorm zijn, het ene van Groningen (Wilmink), het andere van Apeldoorn (Leffef leg., in Zoöl. Mus.). Alle andere grijsachtige, geelgrijze of bruingrijze dieren, die ik in collecties zag, zijn beslist normale groene, maar later verkleurde exemplaren.
[f. cydoniata Borkhausen, 1794. Deze naam trek ik voor onze fauna in. De auteur zegt uitdrukkelijk, dat zijn ,,soort” veel lijkt op rectangulata, maar een grijze grondkleur heeft. De naam mag dan ook alleen gebruikt worden voor zo gekleurde dieren met een verdonkerde middenband van de voorvleugels, zoals Culot zo prachtig er één afbeeldt (Noct. et Géom. d'Europe, Géom. PI. 44, Fig. 906).]
f. bistrigata Dietze, 1913. Exemplaren van deze zwak getekende vorm komen niet veel voor. Nieuwe vindplaatsen zijn: Oosterwolde (Van Randen); Apeldoorn (Leffef); Amersfoort (Nieuwland); Aerdenhout, Epen (Van Wisselingh); Leiden (Lucas, Mevr. Martin).
f. subaerata Hübner, [1814—1819}. Ook deze sterker dan normaal met dwarslijnen getekende vorm (Plaat 5, Fig. 8) is vrij zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Warga, Wiessel, Arnhem, Soest, Weesp (Zoöl. Mus.); Apeldoorn (Lucas); Zaandam (Kloos).
f. effusa Cockayne, 1953, Ent. Rec. 65 : 168, Plaat XII, Fig. 4. Op de voorvleugels zijn de ante- en postmediane lijnen aanwezig, terwijl de ruimte ertussen al of niet ver- donkerd kan zijn, achterrand donker met lichte golflijn, overigens ontbreekt alle post- discale lijntekening, de donkere achterrand gaat onscherp over in de groene grondkleur, wat de vorm zeer opvallend maakt. Eext (Zoöl. Mus.).
f. joannisata Culot, 1919, Noct. et Géom. 4 : 44, Plaat 44, Fig. 907. Voorvleugels groen met eenkleurig donker bruinachtig of zwart middenveld. Terschelling (Camping); Almelo (Van der Meulen); Hattem, Apeldoorn, Hoenderlo, Warnsveld, Zeist (Zoöl. Mus.) ; Bergeijk (Van Wisselingh).
f. bischoffaria Geyer, [1838]. De vorm met zwartachtige grondkleur, duidelijke dwarslijnen, middenstip en lichte golflijn van de voorvleugels (Plaat 5, Fig. 9), is nu van zoveel vindplaatsen bekend, dat deze niet meer opgesomd worden. Komt zonder twijfel vrijwel overal onder de soort voor.
f. nigrosericeata Haworth, 1809. De vorm, waarbij op de zwarte voorvleugels alleen nog de middenstip en de lichte golflijn zichtbaar zijn, is nog altijd veel zeldzamer, al begint ook van deze melanistische afwijking het aantal vindplaatsen geleidelijk aan toe te nemen. Nieuwe vindplaatsen: Leeuwarden (Camping); Apeldoorn, Halfweg, Heems- kerk, Epen (Zoöl. Mus.); Amersfoort (Nieuwland); Amsterdam (Peerdeman); Heem- stede (Herwarth); Melissant (Huisman); Deurne (Nies); Belfeld (Cox); Stein (Mis- siehuis); Heerlerbaan, Chèvremont (Lukkien); Eijs (Van de Pol); Bocholtz (Langohr); Maastricht (Lucas); Vaals (Lücker).
f. anthrax Dietze, 1913, Biol. Eup.: 20, PI. 69, Fig. 51. Lichaam en vleugels een- kleurig zwart, alleen de middenstip van de voorvleugels blijft zichtbaar. Plaat 5, Fig. 10. De extreem verdonkerde vorm dus. Deze kennen we pas sinds kort uit ons land en tot nog toe komt hij slechts sporadisch onder de soort voor. De meeste vindplaatsen ervan liggen weer in het zuiden van Limburg, waar ook het eerste exemplaar opdook! Rotter- dam, 1964 (Elfferich); Tegelen, 1962 (Ottenheijm); Stein, 1961 enz. (Missiehuis); Thull, 1960 (Slob); Geulem, 1953 (Hardonk, in Zoöl. Mus.); Epen (Van Wisselingh).
Dwerg. Brabantse Biesbosch (Peerdeman).
(1117) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 59
Calliclystis debiliata Hübner. Tijdschr. Entom. 94 : 258; Cat. X : (745). Verbreiding als in 1951 vermeld werd. Het aantal nieuwe vindplaatsen is vrij klein. Ze liggen bijna alle binnen het reeds bekende areaal.
Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 3.VI—28.VIl.
Vindplaatsen. Fr: Olterterp. Gr.: Stadskanaal. Ov.: Abdij Sion, Deventer. Gdl.: Huls- horst, Gortel, Wissel, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Twello, Bennekom, Ede; Ruurlo, Kotten, ’t Woold, Winterswijk, Loerbeek. Utr.: Doorn, Austerlitz, De Treek, Amersfoort. N.B.: Biesbosch (Peerdeman), Boxtel, Udenhout, Bergeijk, Budel. Lbg.: Lomm, Tegelen, Belfeld, Roggel, Vlodrop, Wijlre, Mechelen, Vijlen.
Variabiliteit. f. nigropunctata Chant, 1833. De vorm met volledige stippen- rijen werd nog aangetroffen te: Colmschate, Apeldoorn, Bergse Bos (Zoöl. Mus.); Vijlen (Lukkien).
f. grisescens Dietze, 1913, Biol. Eup.: 22. Grondkleur van de vleugels niet groen, maar grijs. Roggel (Gorter); Holset, e. 1. (Lukkien).
Gymnoscelis Mabille
Gymnoscelis rufifasciata Haworth, 1809 (pumilata Hübner, [1809—1813}). Tijdschr. Entom. 94 : 255; Cat. X : (742). Verbreiding als in 1951 werd aangegeven. In het Hafdistrict wordt de vlinder echter weinig waargenomen. Enkele vindplaatsen in het westelijk deel van het Fluviatiel District. In hoofdzaak toch een soort van de zandgronden. Leffef merkt op: „Weinig in naaldhoutbossen en op heiden, meer in loofhoutbestanden, vooral die met begroeiing van Clematis. Daarnaast ín de cultuur- steppe en in tuinen. Fluctueert sterk in aantal al naar de seizoenen”.
De vlinder is buiten waargenomen in alle maanden van februari tot en met november. Februari-waarnemingen zijn: 11.11.1954 te Heemstede (Herwarth), 14.11.1926 te De
m a m j j a $ Oo
Fig. 79. Histogram van Gymnoscelis rufifasciata Haworth.
60 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1118)
Bilt (Zoöl. Mus.), 25 en 26.11.1955 en 1957 te Apeldoorn (Leffef). De gegevens van + 4700 gedateerde exemplaren zijn verwerkt in het in Fig. 79 afgebeelde histogram. Daaruit blijkt, dat de eerste generatie de talrijkste is met een maximum in eind mei en begin juni. Zonder duidelijke onderbreking wordt hij gevolgd door de tweede, waarvan de top omstreeks half juli valt. Deze gaat weer geleidelijk in een derde generatie over, die zijn maximum in de laatste decade van augustus en de eerste van september bereikt. Ook oktobervangsten blijken niet al te zeldzaam te zijn en zelfs in november is de vlinder verschillende malen waargenomen. De slotdatum is nu 23.XI (Vijlen, 1959, Leffef). Het is niet uitgesloten, dat de zeer late exemplaren tot een heel kleine vierde generatie behoren, verklaarbaar doordat de vlinder geheel ontwikkeld in de pop overwintert en onder gunstige omstandigheden zonder diapauze uitkomt (op 9 december 1952 ving Leffef een exemplaar te Apeldoorn in de kamer!).
Vindplaatsen. Fr: Terschelling (in 1956 en 1957 gewoon, Leffef), Vlieland, Tietjerk, Beetsterzwaag, Duurswoude, Bakkeveen, Fochtelo, Wijnjeterp, Wolvega, Oudemirdum, Rijs. Gr.: Veendam. Dr.: Roden, Norg, Westervelde, Zeijen, Assen, Eext, Schoonlo, Hooghalen, Wateren, Doldersum, Havelte, Zuidwolde. Ov.: Balkbrug, Vilsteren, Beerze, Raalte, Bathmen, Nijverdal, Delden, Zenderen, Molenven (Saasveld), Albergen. Gdl.: Harderwijk, Garderen, Nieuw-Milligen, Uddel, Ermelo, Hulshorst, Vierhouten, Soerel, Tongeren, Epe, Gortel, Nierssen, Wiessel, Hoog- Soeren, Assel, Teuge, Empe, Uchelen, Laag-Soeren, Leuvenheim, Imbosch, Woeste Hoeve, Hoenderlo, Otterlo, Wageningen; Gorssel, de Voorst, Eefde, Warnsveld, Ruurlo, Korenburgerveen, Winterswijk, Ratum, Hoog-Keppel, Laag-Keppel, Loerbeek, Tolkamer; Slijk-Ewijk. Utr.: Doorn, Stoutenburg, Bilthoven, Utrecht, Botshol. N.H.: 's-Graveland, Naarden, Naardermeer, Weesp, Halfweg (in 1968 algemeen! Van Aartsen), Middelie, Hoorn, Texel, Schoorl, Bergen. Z.H.: Woerdense Verlaat, Noorden, Leiden, Oegstgeest, Meijendel, Leidschendam, Delft, Staelduin, Vlaardingen, Schelluinen, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Hellevoetsluis, Middelharnis, Melissant. Zl.: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle, Cadzand, Clinge. N.B.: Kampina, Acht, Vessem, Bergeijk, Valkens- waard, Heeze, Liessel, Helenaveen, Sint Anthonis, Mill. Lbg.: Geijsteren, Broekhuizen, Arcen, Tegelen, Baarlo, Belfeld, Roggel, Swalmen, Maalbroek, Meinweg, Posterholt, Sint Odiliënberg, Montfort, Stein, Chèvremont, Kerkrade, Colmont, Oud-Valkenburg, Bunde, Cadier, Sint Pieter, Gronsveld, Rijckholt, Sint Geertruid, Margraten, Mechelen, Vijlen, Vaals.
Variabiliteit. f. nigrostriata Dietze, 1910. De vorm met de twee scherp afste- kende donkere dwarslijnen op de voorvleugels werd nog bekend van: Wiessel, Apel- doorn, Breda (Zoöl. Mus.); Cadzand (Peerdeman); Swalmen (Lücker); Rijckholt (Camping).
f. nigrofasciata Dietze, 1910. Nog een exemplaar met zwartachtig middenveld van Nigtevecht (Leids Mus.).
f. tenebrata Dietze, 1910. Volgens de fotografische zwart-wit afbeelding van Dietze zijn voor- en achtervleugels wel sterk verdonkerd, maar de tekening blijft min of meer zichtbaar. Plaat 6, Fig. 13. Nieuwe vindplaatsen: Putten (Camping); Wiessel, Twello, Amsterdam, Arcen (Zoöl. Mus.); Bergeijk (Van Wisselingh); Eindhoven (Haanstra).
f. nigra nov. Voor- en achtervleugels eenkleurig zwart, het middenveld van de voor- vleugels nog iets bruin getint, waardoor de twee dwarslijnen zichtbaar zijn. Roermond, 2, 25.VI.1959 (holotype, Lücker).
[Fore and hind wings unicolorous black, the central area of the fore wings still feebly tinted with brown, in which the antemedian and postmedian are visible. }
f. contrastata Lempke, 1951. Geen nieuwe vangsten. f. tempestivata Zeller, 1847. De vorm met grijsachtige in plaats van roodbruine teke-
(1119) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 61
ning is blijkbaar verre van gewoon. Nieuwe vindplaats: Apeldoorn (Leffef).
f. albescens Lempke, 1951. De vorm valt onmiddellijk op door het witachtige of zeer licht grijze middenveld van de voorvleugels en de lichte achtervleugels met donkere achterrand. Plaat 6, Fig. 14. Nieuwe vindplaatsen: Wiessel (Leffef); Zeist (Gorter); Valkenswaard (Van Aartsen).
f. parvularia Herrich-Schäffer, 1848. Dwergen werden nog aangetroffen te: Utrecht (Berk); Amsterdam, Sint Odiliënberg (Zoöl. Mus.); Brunssum (Claassens).
f. puncta Lempke, 1951. Geen nieuwe vindplaatsen van exemplaren met duidelijke middenstip op de bovenzijde van de voorvleugels.
Anticollix Prout
Anticollix sparsata Treitschke. Tidschr. Entom. 94 : 259; Cat. X : (746). Verbrei- ding als in 1951 werd aangegeven. Er zijn in het zuidelijke deel van het Duindistrict enkele nieuwe vindplaatsen bekend geworden, maar de vlinder blijft in het westen van het land toch zeer lokaal.
De soort zal waarschijnlijk het beste te vinden zijn door naar de rupsen te zoeken, daar hij betrekkelijk weinig op licht komt en dan nog vaak niet erg fraai meer is.
De vliegtijd kan al in de eerste helft van mei beginnen. De uiterste data worden nu: 9.V (in 1959, Lucas)—9.IX (in 1950, Knoop). Het in Fig. 80 afgebeelde histogram is samengesteld naar de gegevens van 286 gedateerde niet gekweekte exemplaren (dit kleine
20
m j j a S
Fig. 80. Histogram van Anticollix sparsata Treitschke.
aantal bewijst al, dat sparsata niet gewoon is op licht). Er is in elk geval duidelijk uit te zien, dat de hoofdvliegtijd van de eerste generatie in juni en begin juli valt. Daarna wordt de vlinder veel schaarser, maar blijft toch geregeld doorvliegen, zodat geen grens tussen de twee generaties bestaat. De veel kleinere tweede generatie bereikt dan zijn ,,top” in de tweede helft van augustus. In september komt sparsata nog slechts sporadisch voor. De conclusie van Coldewey was dus volkomen juist, niettegenstaande het beperkte aantal gegevens waarover hij beschikte (en die eveneens in het histogram verwerkt zijn).
Vindplaatsen. Fr: Eernewoude, Beetsterzwaag, Olterterp, Oosterwolde, Nijetrijne. Dr: Wijster. Ov.: Denekamp, Molenven (Saasveld). Gdl.: Hulshorst; Warnsveld, Vorden, Winterswijk, Bekendelle, Hoog-Keppel. Utr.: Amersfoort. N.H.: Bussum, Naardermeer, Vogelenzang. Z.H.: Delft, Staelduin, Schelluinen (1 exemplaar in 1955, Slob), Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Hellevoet- sluis. N.B.: Udenhout, Kampina, Best, Oirschot, Bergeijk, Valkenswaard, Aarle-Rixtel, Someren. Lbg.: Elsloo, Heerlerheide.
Variabiliteit. f. obscura Lempke, 1951. De zwartbruine vorm werd nog ge- vangen te: Wijster (Lucas); Aalten (Van Galen); Nuenen (Neijts).
Chesias Treitschke
Chesias legatella Denis & Schiffermüller. Tijdschr. Entom. 90 : 129; Cat. X : (624). De vlinder is nu ook van één van de waddeneilanden bekend geworden, terwijl hij vooral
62 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1120)
in het zuidelijke deel van het Duindistrict op verschillende plaatsen werd aangetroffen. In dit gebied blijft hij echter lokaal, wat in verband staat met het voorkomen van de voedselplanten. Een enkele zwerver werd ver van zijn normale biotoop aangetroffen. In dit verband merkt Leffef op: „De imagines kunnen zeer ver uit hun territorium zwerven en worden dan op plaatsen waargenomen waar brem volkomen ontbreekt, zoals in het Hoenderlose bos. Er kunnen zich bovendien kleine populaties in tuinen en parken bevin- den, waarvan de rupsen op gekweekte bremsoorten leven. Ook vond ik ze wel op Cytisus U
De vliegtijd kan iets eerder beginnen dan in 1950 bekend was en in gunstige najaren nog voortduren tot half december. De uiterste data worden nu: 10.IX (in 1950 te Noordlaren, Van de Pol) en 18.XII (in 1953 te Apeldoorn nog een vlinder tegen de muur van het huis, Leffef).
Vindplaatsen. Fr: Terschelling (in 1956 en 1957, Leffef), Oosterwolde, Nijetrijne, Oude- mirdum. Gr.: Harendermolen, Noordlaren. Dr.: Schoonlo. Ov.: Vollenhove, Rechteren, Raalte, Averlo, Deventer, Bathmen, Holten, Wierden, Hertme, Molenven (Saasveld), Usselo, Albergen, Tubbergen (niet Ubbergen, zoals in Cat. X staat), Vasse, Volthe. Flevoland: Lelystad. Gdl.: Stroe, Garderen, Nieuw-Milligen, Uddel, Ermelo, Vierhouten, Soerel, Tongeren, Vaassen, Gortel, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Teuge, Wilp, Empe, Uchelen, Beekbergen, Loenen, Laag-Soeren, Spankeren, Imbosch, Hoenderlo, Kootwijk, Renkum, Ede; Epse, Gorssel, de Voorst, Eefde, Almen, Lochem, Hoog-Keppel, Laag-Keppel, Hummelo; Berg en Dal, Slijk-Ewijk. Utr.: Utrecht, Eemnes. N.H.: ’s-Graveland, Blaricum, Huizen, Naardermeer, Wieringermeer, Bergen, Overveen. Z.H.: Wassenaar, Rotterdam, Hellevoetsluis, Melissant, Ouddorp. Zl.: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Oost- kapelle. N.B.: Halsteren, Bergen op Zoom, Strijbeek, Haaren, Sint Michielsgestel, Boxtel, Vessem, Bergeijk, Eindhoven, Geldrop, Mill, Gassel. Lbg.: Gennep, Bergen, Arcen, Griendsveen, Sevenum, Tegelen, Steijl, Belfeld, Roggel, Swalmen, Maalbroek, Meinweg, Montfort, Stein, Brunssum, Bunde, Kannerbos, Gronsveld, Rijckholt, Slenaken, Mechelen, Nijswiller, Vijlen.
Variabiliteit. f. nigrogriseata Heydemann, 1933. Als in Cat. X vermeld is. Nieuwe vindplaatsen van wijfjes: Arnhem, Roermond (Zoöl. Mus.). De vorm is afge- beeld op Plaat 1, Fig. 12.
f. obsoleta Lempke, 1950. Exemplaren, waarbij de lichte tekening bijna geheel ver- dwenen is, werden verder niet aangetroffen.
f. pallida nov. Voorvleugels lichtgrijs, de lichte subcostale streep en de lichte golflijn duidelijk afstekend; van de overige tekening alleen een donker vlekje onder en boven de subcostale streep aan het einde van de middencel. Plaat 1, Fig. 13. Mookerheide, 9, 20.IX.1924, e. 1. (holotype, De Vos).
[Fore wings pale grey, the pale subcostal stripe and the pale submarginal line clearly contrasting; of the other markings only a dark spot under and above the subcostal stripe at the end of the cell remains. |
Dwergen. Eefde (Zoöl. Mus.); Nuenen (Neijts); Belfeld (Cox); Gronsveld (Zoöl. Mus.).
Chesias rufata Fabricius. Tijdschr. Entom. 90 : 130; Cat. X : (625). Verbreiding als in 1950 werd vermeld, wat minder vindplaatsen dan we van de vorige soort kennen en vooral veel minder gewoon. De meeste collecties bevatten dan ook opvallend weinig materiaal van deze fraaie spanner. Zwerven doet hij ook al minder dan /egatella, zodat slechts een enkele vindplaats buiten het normale biotoop bekend geworden is. Wel is rufata ook op één van de waddeneilanden aangetroffen.
(1121) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 63
De vliegtijd loopt nu van 7.III tot 11.X, dus vooral veel later dan we in 1950 wisten. Zeer late exemplaren werden in 1963 door Leffef te Vijlen waargenomen (twee op 9.X, één op 11.X). De gegevens van alle gedateerde exemplaren die ik kon achterhalen (in totaal 529 stuks), zijn verwerkt in het in Fig. 81 afgebeelde histogram. Daaruit blijkt, dat het hiaat, dat in 1950 nog in een groot deel van de maand juni bestond, nu geheel
20
Fig. 81. Histogram van Chestas rufata Fabricius.
weggevallen is. De beste maanden zijn april en mei en dan weer (hoewel in mindere mate) eind juni tot begin augustus. Daarna wordt de vlinder veel schaarser. Dat al deze exemplaren tot één enkele generatie zouden behoren, zoals de Duitse en de Engelse literatuur suggereren, lijkt me toch wel twijfelachtig. Zeker is, dat de overwinterde pop- pen gedurende een zeer lange periode van maart tot in september kunnen uitkomen. Maar er is in het histogram een duidelijke tweede top, die een sterke aanwijzing is voor een partiële tweede generatie. Het moet toch mogelijk zijn rupsen op te kweken afkom- stig van vroeg gevangen wijfjes en aldus het probleem tot klaarheid te brengen. Voor Frankrijk geeft Lhomme in zijn Catalogue (p. 466) een vliegtijd van V—IX op en de tijden van de rupsen als IV, V; VII—IX, wel twee generaties dus, maar de tijden klop- pen niet. De pop overwintert, de vlinder moet in het voorjaar dus eerder verschijnen dan de rups en niet omgekeerd. Overigens vermeldt geen enkele van de door mij geraad- pleegde auteurs iets over twee generaties. Maar ook geen enkele geeft een zo lange vliegtijd als wij nu uit Nederland kennen! Zo vermeldt Vorbrodt voor Tessin, het warmste kanton van Zwitserland, als vliegtijd 10.IV—25.VI (Mitt. Schweiz. ent. Ges. PS0 MOST):
Vindplaatsen. Terschelling, enkele exemplaren in 1956 en 1957 (Leffef), Fochtelo, Oude- mirdum. Dr.: Eext, Schoonlo, Hooghalen. Ov.: Colmschate, Holten, Rijssen, Weerselo. Gdl.: Gar- deren, Uddel, Elspeet, Ermelo, Vierhouten, Tongeren, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Empe, Uchelen, Beekbergen, Laag-Soeren, Imbosch, Hoenderlo, Kootwijk, Bennekom; Epse, Winterswijk, Ratum, Bredevoort, Hummelo; Berg en Dal, Groesbeek, Slijk-Ewijk, Neerijnen. Utr.: Doorn, Utrecht, Soestduinen, Amersfoort. N.H.: Blaricum, Huizen, Naardermeer, Schoorl, Overveen. Z.H.: Schel- luinen (1963, Slob), Oostvoorne, Hellevoetsluis, Ouddorp. ZI.: Burgh, Westenschouwen, Oost- kapelle, Clinge. N.B.: Strijbeek, Loon op Zand, Sint Michielsgestel, Kampina, Vessem, Bergeijk, Valkenswaard, Eindhoven, Nuenen, Sint Anthonis, Gassel. Lbg.: Geijsteren, Griendsveen, Sevenum, Velden, Belfeld, Swalmen, Roggel, Sint Odiliënberg, Maalbroek, Meinweg, Vlodrop, Montfort, Putbroek, Stein, Geulle, Kannerbos, Gronsveld, Rijckholt, Vijlen.
Variabiliteit. Fabricius heeft de soort beschreven naar Engels materiaal (Syst. Entom.: 633, 1775: „Habitat in Anglia”), zodat de Engelse vorm dus de nominaatvorm is. Deze heeft weinig contrastrijk getekende voorvleugels, waarbij de bruine en grijze kleuren nauwelijks tegen elkaar afsteken. Uitstekende gekleurde afbeeldingen ervan staan in de beide edities van ,,South” (oude editie Plaat 57, Fig. 1 en 2, nieuwe editie Plaat 7, ie, UL Gn 115).
De Nederlandse dieren zijn veel bonter. Het grijs is helderder, het bruin donkerder en de postmediane lijn is veel geprononceerder. Zij behoren tot subsp. ornata Heydemann, 1933, beschreven naar exemplaren van Noord-Holstein, Sleeswijk en de Noordfriese
64 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1122)
waddeneilanden en op Plaat 1, Fig. 24—26 (naast p. 422) afgebeeld naar exemplaren van het eiland Amrum. Zie ook onze Plaat 2, Fig. 1—6.
f. nigrescens Heydemann, 1933. Exemplaren met zwartgrijze grondkleur van de voor- vleugels en eveneens verdonkerde achtervleugels blijven tot nog toe zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Holten (Lukkien); Bussum (Zoöl. Mus.); Nuenen (Neijts); Meinweg (Cox).
f. modesta nov. Bovenzijde voorvleugels: de postmediane lijn gereduceerd tot een min of meer duidelijk zichtbare donkere streep van de voorrand tot de middenader, de overige donkere tekening ontbreekt, het bruin verbleekt tot geelbruin; scherp afstekend tegen de normale bonte vorm. Plaat 2, Fig. 7. Bussum, 9, 27.111.1938, Cadier, 9, 18.V.1960 (holotype) (beide in Zoöl. Mus.); Dorst (Bogaard); Bergeijk, 9, 21.VII. 1962 (Van Wisselingh).
[Upper side fore wings: the postmedian line reduced to a more or less visible dark line from the costa to the cubitus, the other dark markings are absent; the brown colour bleached to yellow-brown; very distinct from the normal variegated form. }
f. tangens Lempke, 1950. Nieuwe vindplaatsen: Molenven, Ermelo (Van der Meu- len); Bilthoven (Zoöl. Mus.); Bergeijk (Van Wisselingh).
f. legatelloides Hoffmeyer & Knudsen, 1938, De Danske Storsommerfugle : 220; afb. in Hoffmeyer, 1952, De Danske Maalere : 74 en 1966, tweede editie : 82. Het middenveld van de voorvleugels sterk versmald en in drie afzonderlijke vlekken ver- deeld. Plaat 2, Fig. 8. Apeldoorn, 4, 12.VI.1892 (De Vos).
If. cotangens Lempke, 1950. Deze vorm vervalt. Het onder deze naam beschreven exemplaar behoort tot bovengenoemde vorm. Tot nu toe ken ik geen echte ,,cotangens” van rufata.}
f. margaritata Lempke, 1950. Stellig zeldzaam. Nieuwe vindplaats: Bussum (Zoöl. Mus.). (Bij deze vorm wordt de verbinding tussen ante- en postmediane lijn gevormd door smalle lijnen langs de aderen).
Dwergen. Putten, Soest, Bussum (Zoöl. Mus.).
Note. The Dutch specimens are quite different from the English nominate form. The fore wings are much more variegated because of the clearer colours and the much more pronounced post- median line. They are identical with subsp. ornata Heydemann, 1933.
In Cat. X : (625), 1950 I wrote that Heydemann’s name is a synonym of f. bombycata Hübner, [1787]. This is not true. The specimen figured by Hübner, caught near Augsburg and no doubt only a rare aberration, is characterised by a thick black postmedian line on the fore wings. It resembles in this respect f. pseudanaitis Heydemann, 1933, Int. ent. Z. Guben 27 : 394, Plate I, Fig. 26 (opposite p. 422), but it differs in having the normal brown colour, whereas this colour has disappeared in Heydemann’s form, where it is replaced by grey.
Aplocera Stephens
Aplocera plagiata L. Tijdschr. Entom. 90 : 131; Cat. IX : (626). Verspreiding als in 1950 werd gegeven. Zij doet sterk denken aan die van Scopula marginepunctata Goeze. Vergelijk Fig. 57 in Supplement 14, p. (981), met de hierbij gegeven Fig. 82. Bij beide soorten bestaat het Nederlandse areaal uit twee ver van elkaar gescheiden delen, het Duindistrict en het midden en zuiden van Limburg, waarnaast dan nog enkele verspreide vangsten bekend zijn, die daarbuiten vallen. Een verschil tussen het voorkomen van deze soorten is evenwel, dat Sc. marginepunctata het meest in het Duindistrict voorkomt,
(1123) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 65
=,
(i \ I I i) I
/
Fig. 82. Verspreiding in Nederland van Aplocera plagiata L. (Distribution in the Netherlands of A. plagiata). terwijl voor A. plagiata het hoofdverspreidingsgebied door het zuiden van Limburg gevormd wordt. Merkwaardig is ook, dat laatstgenoemde soort pas een goede 20 jaar uit het westen van het land bekend is, d.w.z. sinds het gebruik van menglichtlampen! Leffef merkt nog op: ,,In het algemeen kan gezegd worden, dat de soort in het zuiden van Limburg overal te vinden is, waar Hypericum groeit, hoewel wisselend in aantal. De vlinders zijn alleen redelijk op licht te verwachten, als de lamp nabij het territorium wordt opgesteld. Vermeldenswaard is nog, dat zich vaak verscheidene imagines in een klein bosje Hypericum ophouden, hoewel er een flinke groeiplaats aanwezig is. Hetzelfde doet zich by A. efformata voor”.
66 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1124)
Net als bij de volgende soort kan een kleine (partiéle) derde generatie voorkomen. De eerste generatie kan tot eind juni vliegen. De uiterste data ervan worden nu: 5.V— 30.VI (de laatste datum in 1956 te Heemstede, Van de Pol). Van de tweede generatie worden de data nu: 2.VIII—7.IX (in 1961 een sterk afgevlogen 4 te Heemskerk, Zoöl. Mus.) De derde generatie is waargenomen van 20.1X—12.X (de slotdatum in 1961 te Vijlen, Leffef leg, in Zod]. Mus.). De ertoe behorende exemplaren zijn duide- lijk verschillend van die der beide andere generaties: ze zijn kleiner en fletser getekend. Waartoe een exemplaar van 10.IX.1961 van Westenschouwen behoord heeft, weet ik niet, daar ik het niet gezien heb. Een exemplaar van 10.IX.1949 van Aerdenhout (Van Wisselingh) is vrij zeker een laat dier van de tweede generatie.
Vindplaatsen. Dr.: Schoonlo, twee exemplaren in september 1966 (Leffef). Gdl.: Otterlo, 1961 (Van Aartsen). N.H.: Hargen, Bergen aan Zee, Egmond aan Zee, Bakkum, Heemstede, Vogelenzang. Z.H.: Wassenaar, Oostvoorne, Hellevoetsluis, Middelharnis (1963, Vroegindeweij), Ouddorp. Zl.: Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle, Valkenisse. N.B.: Vierlingsbeek. Lbg.: Seve- num, Swalmen, Nederweert, Vlodrop, Meinweg, Montfort, Echt, Stein, Amstenrade, Spaubeek, Heerlerheide, Heerlerbaan, Chévremont, Bocholtz, Wijlre, Kunrade, Colmont, Gerendal, Sibbe, Geulem, Cadier, Kannerbos, Sint Pietersberg, Rijckholt, Oost-Maarland, Sint Geertruid, Mechelen, Vijlen.
Variabiliteit. f. tangens Fritsch, 1911. Beslist niet gewoon. Slechts enkele nieuwe vindplaatsen: Stein (Missiehuis); Brunssum (Gielkens); Heerlerheide, Epen (Lucas); Wijlre (Gorter); Cadier, Gronsveld (Zoöl. Mus.).
f. fasciata Garbowski, 1892, Sitzungsber. math.-naturw. Classe Kais. Ak. Wissensch. 101 (1): 917 (cotangens Fritsch, 1911, Int. ent. Z. Guben 5 : 163). De banden, die het middenveld van de voorvleugels begrenzen, raken elkaar even boven de binnenrand en blijven dan verenigd. Aerdenhout (Van Wisselingh); Oostkapelle, 9 (Zoöl. Mus.).
f. obsoleta nov. Tekening van de voorvleugels zeer flets, overigens normaal. Melick, 4, 1.VI.1946 (holotype, Van der Meulen); Stein (Missiehuis).
{Markings of the fore wings much faded, for the rest normal. }
f. impuncta nov. Bovenzijde voorvleugels: het streepje op de dwarsader ontbreekt. Aerdenhout, 9, 21.V.1949 (holotype, Van Wisselingh); Stein (Missiehuis).
[Upper side fore wings: the discal mark is absent. ]
f. roseotincta nov. Bovenzijde voorvleugels: voorrand opvallend roodachtig getint, vooral in het apicale gedeelte. Mook, 3, 30.VII.1950 (holotype, Gorter).
[Fore wings: costal part strikingly reddish, especially in the apical area.]
f. grisea nov. Grondkleur van voor- en achtervleugels donkergrijs, overigens normaal. Plaat 1, Fig. 14. Eijs, ©, 26.VIIL.1967 (holotype), Epen, 9, 12.VIII.1958 (Van Wis- selingh) ; Stein, Rijckholt (Van de Pol).
[Ground colour of the wings dark grey, for the rest normal. (The form cannot be identified with f. nigrescens Hannemann, 1933, Int. ent. Z. Guben 26: 415, which has a paler central area of the
fore wings bordered by deep black bands).]
Dwerg. Aerdenhout (Van Wisselingh).
(1125) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 67
Aplocera efformata Guenée. Tijdschr. Entom. 92 : 132; Cale 2(627))4 Dersoort is nu uit alle provincies bekend en is eveneens op een van de waddeneilanden aange- troffen. Ook blijkt hij in het Duindistrict voor te komen, maar vooral op het vasteland veel minder dan plagiata. Vergelijk de in Fig. 83 afgebeelde kaart, waarop ook duidelijk de merkwaardige verbreiding van efformata in ons land te zien is: veel vindplaatsen op de zandgronden van het oosten en zuiden en in het Krijtdistrict, maar lokaal in het noorden en westen.
Nog een interessante opmerking van Leffef. „Er zijn plaatsen, waar beide soorten op dezelfde vliegplaats voorkomen. Ze leven echter gescheiden en stellig ook de rupsen. Ik heb opgemerkt, dat efformata bij voorkeur verspreid groeiende planten verkiest,
Fig. 83. Verspreiding van Aplocera efformata Guenée in Nederland. (Distribution of A. efformata in the Netherlands).
68 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1126)
terwijl plagiata zich het liefst in de dichtste bestanden ophoudt. Als gevolg daarvan zijn de imagines van eerstgenoemde soort uit de randen op te jagen, die van plagiata uit de weelderigste groeiplaatsen. Of dit echter steeds het geval is, durf ik nog niet met zeker- heid te zeggen”.
De vliegtijd van de eerste generatie blijft: 7.V—23.VI, die van de tweede wordt 16.VII—5.IX (hoofdvliegtijd in augustus), terwijl die van de derde wordt: 12.IX— 18.XI (deze late datum in 1961 te Sliedrecht, Bogaard). Het schijnt, dat de derde gene- ratie bij efformata veel geregelder voorkomt dan bij plagiata. Zelfs in de verre van gun- stige zomer van 1962 ving Leffef exemplaren ervan van 22—24 september te Schoonlo.
Vindplaatsen. Fr: Terschelling (in 1956, Leffef), Oudemirdum. Gr.: Groningen, Haren, Noordlaren. Dr.: Eext, Drouwen, Schoonlo. Ov: Balkbrug, Dalfsen, Rechteren, Beerze, Mariënberg, Raalte, Diepenveen, Schalkhaar, Bathmen, Holterberg, Elzen, Markelo, Rectum, Molenven (Saasveld), Lemselo, Volthe, Oldenzaal. Gdl.: Ermelo, Harderwijk, Stroe, Garderen, Nieuw-Milligen, Uddel, Elspeet, Vierhouten, Wezep, Tongeren, Vaassen, Gortel, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Beemte, Teuge, Wilp, Klarenbeek, Nijbroek, Empe, Voorstonden, Uchelen, Beekbergen, Laag-Soeren, Spankeren, Deelen, Hoenderlo, Kootwijk, Otterlo, Hoge Veluwe, Oud-Reemst, Kemperberg, Ede; Epse, Gorssel, Warnsveld, de Voorst, Zutfen, Verwolde, Ruurlo, Winterswijk, Ratum, Hoog-Keppel, Laag-Keppel, Hummelo, Angerlo, Didam, Tolkamer, Lobith, Zevenaar; Slijk-Ewijk, Tiel, Gelder- malsen. Utr.: Elst, Doorn, Emmikhuizen, Maarn, Austerlitz, De Bilt, Hollandse Rading. N.H.: ’s-Graveland, Blaricum, Weesp, Diemen, Schoorl, Overveen. Z.H.: Vlaardingen, Schelluinen, Arkel, Sliedrecht, Hendrik-Ido-Ambacht, Hellevoetsluis. Zl.: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Philip- pine, Groot-Eiland, Hulst, Clinge. N.B.: Halsteren, Hoogerheide, Dorst, Chaam, Baarle, Hulten, Oosterhout, Kaatsheuvel, Waalwijk, Drunen, Sint Michielsgestel, Haaren, Boxtel, Best, Oirschot, Vessem, Bergeijk, Geldrop, Liessel, Helenaveen, Oploo, Sint Anthonis, Boxmeer, Mill, Gassel. Lbg.: Milsbeek, Afferden, Geijsteren, Arcen, Griendsveen, Horst, Sevenum, Venlo, Swalmen, Moesel, Heel, Herkenbosch, Vlodrop, Meinweg, Maasbracht, Montfort, Sint Joost, Stein, Elsloo, Amstenrade, Eijs, Colmont, Gerendal, Sibbe, Bunde, Amby, Cadier, Sint Pieter, Rijckholt, Oost-Maarland, Eijsden, Sint Geertruid, Cottessen, Camerig, Vijlen.
Variabiliteit. f. suffusa Prout, 1937. Gulpen, 9, 1944 (Van Wisselingh).
f. roseotincta nov. Bovenzijde voorvleugels: voorrand opvallend roodachtig getint, vooral in het apicale gedeelte. Aerdenhout, 9, 16.VIII.1947 (holotype, Van Wisse- lingh).
[Fore wings: costal part strikingly reddish, especially in the apical area.]
f. fuscofasciata Lempke, 1950. Het holotype is afgebeeld op Plaat 1, Fig. 15. Geen nieuwe vangsten.
f. tangens Hannemann, 1931. Als in 1950 werd vermeld.
f. margaritata nov. De twee lijnen, die het middenveld van de voorvleugels begren- zen, raken elkaar op meerdere plaatsen. Hendrik-Ido-Ambacht, 9, 20.VIII.1958 (holo- type), Cottessen, 9 (Lucas); Boxtel, 4, 1965 (Aukema).
[The two lines which border the central area of the fore wings, touch each other in more than one place. }
f. fasciata Hannemann, 1931. Slechts enkele nieuwe vindplaatsen. Almen (S. R. Dijk- stra); Sint Michielsgestel (Knippenberg).
f. costaclausa nov. Bovenzijde voorvleugels: de banden, die het middenveld begren- zen, raken elkaar aan de voorrand. Noordlaren, 9 , 16.VIII.1958 (holotype, Van de Pol).
[Upper side fore wings: the bands which border the central area, touch each other on the costa. ]
(1127) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 69
f. simplificata Lempke, 1950. Van de zeldzame vorm, waarbij de postdiscale band op de voorvleugels gereduceerd is tot één enkele lijn, ving Bogaard in 1959 een 9 te Sliedrecht. Een ander exemplaar van Haaren-N.B. (Knippenberg).
f. obsoleta Lempke, 1950. Zeer flauw getekende exemplaren zijn blijkbaar vrij gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Apeldoorn (Lucas); Oud-Reemst, Nijmegen, Rhenen, Naarden, Deurne (Zoöl. Mus.); Bennekom (Van de Pol); Bilthoven, Groenekan (Leids Mus.); Sliedrecht (Bogaard); Nuenen (Neijts); Stein (Missiehuis); Epen (Van Wisselingh).
f. impuncta Lempke, 1950. Exemplaren zonder het discale streepje op de voorvleugels zijn eveneens vrij gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Arnhem, Verwolde, Amerongen, Groede, Venlo (Zoöl. Mus.); Aalten (Van Galen); Nijmegen (Van der Meulen); Sliedrecht, Bemelen (Bogaard); Nuenen (Neijts); Stein (Missiehuis); Epen (Van Wis- selingh).
Dwergen. Arnhem, Dordrecht (Leids Mus.); Sliedrecht (Bogaard) ; Nuenen (Neijts); Stein (Missiehuis).
Odezia Boisduval
Odezia atrata L. Tijdschr. Entom. 90 : 150; Cat. VIII : (560). Zeer waarschijnlijk is de vlinder niet inheems, maar bereikt nu en dan een ,,zwerver” het zuiden van Limburg. Aan de weinige Nederlandse gegevens kan dan ook slechts één enkel toegevoegd wor- den. Ook dit exemplaar werd begin juli gevangen.
Vindplaats. Lbg.: Vaals, 4.VII.1952 (Kuchlein).
Lithostege Hübner
Lithostege griseata Denis & Schiffermüller. Tijdschr. Entom. 92: 128; Cat. X: (623). Ik vermeld de soort alleen om de plaats aan te geven in het nu gevolgde systeem. Aan de in 1950 gepubliceerde tekst is namelijk niets nieuws toe te voegen. Ook in de nieuwe editie van ,,South” (1961, p. 190) worden slechts de reeds lang bekende gege- vens herhaald, hoewel de vlinder daar nog steeds blijkt voor te komen. Zeer waarschijn- lijk is het een relict uit een warmere periode.
Euchoeca Hübner
Euchoeca obliterata Hufnagel. Tijdschr. Entom. 90 : 215; Cat. IX : (710). Zoals reeds in 1950 werd opgemerkt, komt de vlinder hoofdzakelijk op niet al te droge gronden voor, wat samenhangt met de groeiplaatsen van de voornaamste voedselplant van de rups, de els. Toch leeft hij inderdaad ook wel op berk, zie Urbahn, Stett. ent. Z. 100 : 733, 1939. En Leffef vond hem op de Veluwe op Salix caprea! Echt talrijk is de vlinder vrijwel nooit. Bovendien, merkt laatstgenoemde op, komt hij niet al te best op de lamp. „Dit hangt samen met de vliegtijd in de vooravond, liefst in de schemering. Gaat men vroeg lichten, dan komen er meer, dan wanneer de lampen later aangaan. Wel zijn de dieren overdag uit het struikgewas op te jagen. Merkwaardig is dan hun gedrag. Ze gaan na even gevlogen te hebben naar de grond”.
Behalve van Ameland nu bekend van alle grote waddeneilanden.
Bij uitzondering kan de vliegtijd al in de tweede helft van april beginnen. Reeds op 21.1V.1957 ving Bogaard een exemplaar te Hendrik-Ido-Ambacht! Daarop volgt pas een exemplaar op 4.V en vanaf deze datum tot in de tweede helft van september kan de vlinder vrijwel zonder onderbreking aanwezig zijn. Zie het in fig. 84 afgebeelde histo-
70 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 112, AFL. 2, 1969 (1128)
gram, samengesteld uit de gegevens van ruim 1350 exemplaren. Uit deze figuur blijkt, dat de eerste generatie pas in de tweede helft van mei goed gaat vliegen en dat juni en juli de beste maanden voor de soort zijn. In de eerste helft van augustus is er echter een opvallende inzinking, maar zonder onderbreking (die er per seizoen natuurlijk wel kan
40
Fig. 84. Histogram van Euchoeca obliterata Hufnagel.
zijn) gaat de eerste generatie nu in de tweede over. Deze is veel kleiner in aantal, dus partieel. Hij bereikt zijn maximum in de tweede helft van augustus, maar reeds aan het eind van deze maand en in september komt obliterata nog slechts sporadisch voor.
Vindplaatsen. Fr.: Schiermonnikoog, Vlieland, Oosterwolde, Appelscha, Nijetrijne, Oude- mirdum. Gr.: Ter Borg. Dr.: Peizermade, Peize, Donderen, Gieten, Schoonlo. Ov.: Marknesse, Vollenhove, Balkbrug, Den Berg (Dalfsen), Vilsteren, Eerde, Hancate, Raalte, Abdij Sion, Diepen- veen, Schalkhaar, Bathmen, Elzen, Enter, Enterbroek, Bornerbroek, Weerselo, Rectum, Volthe, Reu- tum, De Lutte. Gdl.: Garderbroek, Uddel, Vierhouten, Epe, Vaassen, Wiessel, Hoog-Soeren, Teuge, Wilp, Klarenbeek, Empe, Voorstonden, Spankeren, Dieren, Hoenderlo, Kootwijk, Wageningen, Ede; Epse, Gorssel, Eefde, Zutfen, Ruurlo, Korenburgerveen, Woold, Laag-Keppel, Hoog-Keppel, Drempt, Doesburg, Angerlo; Berg en Dal, Slijk-Ewijk. Utr.: Amerongen, Utrecht, Loenen, Linscho- ten. N.H.: 's-Graveland, Naardermeer, Muiderberg, Muiden, Weesp, Amsterdamse Bos (hier talrijk in elzenbos met rijke kruidlaag, Peerdeman), Berkhout, Bergen, Heilo, Egmond-Binnen, Heemskerk, Overveen, Aerdenhout, Bentveld, Heemstede. Z.H.: Woerdense Verlaat, Noordwijkerhout, Oegst- geest, Leidschendam, Rijswijk, Pijnacker, Delft, Staelduin, Capelle aan den IJssel, Lekkerkerk, Schelluinen, Asperen, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Rockanje, Hellevoetsluis, Ouddorp. ZI.: Renesse, Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle, Valkenisse, Cadzand. N.B.: Sint Michielsgestel, Haaren, Kampina, Best, Acht, Nederwetten, Bergeijk, Valkenswaard, Geldrop, Maarheeze, Sterksel, Someren, Liessel, Helenaveen, Groeningen, Vortum, Sint Anthonis, Gassel. Lbg.: Broekhuizen, Lomm, Griendsveen, Sevenum, Steijl, Swalmen, Roggel, Moesel, Melick, Vlodrop, Montfort, Annen- daal, Stein, Elsloo, Brunssum, Heerlerbaan, Eijs, Bunde, Geulle, Cadier, Sint Geertruid, Mechelen, Vijlen.
Variabiliteit. f. suffusa Nordström, 1941. Deze donkere vorm komt bij de mannetjes vrijwel overal onder de soort voor. Bij de wijfjes is hij veel zeldzamer: in Zoöl. Mus. slechts vier exemplaren van Putten, Woerdense Verlaat en Venlo.
f. clara nov. Grondkleur van de vleugels helder lichtbruin, zonder grijzige tint. Nun- speet, 9, 4.VII.1958 (holotype, Bogaard).
[Ground colour of the wings clear pale brown without greyish tint. ] Dwergen. Colmschate (Zoöl. Mus.); Bilthoven (Huisman); Heemstede (Herwarth). Asthena Hübner
Asthena albulata Hufnagel. Tijdschr. Entom. 92 : 216; Cat. IX : (711). De vlinder blijkt veel verbreider te zijn in ons land dan vroeger bekend was. Hij ís tot in Drente toe op de zandgronden in het oosten en zuiden aangetroffen, wel steeds lokaler naarmate
(1129) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera zii
we noordelijker komen, is ook hier en daar in het Duindistrict gevonden, maar is het meest verbreid in de oostelijke helft van Noord-Brabant en in Limburg, vooral in het Krijtdistrict.
De vliegtijd kan iets vroeger beginnen en iets later eindigen dan in 1950 bekend was. De eerste generatie vliegt met zekerheid van 3.V—22.VI, de tweede van 14.VII— 25.VIII. Daartussen komen echter ook vangsten voor: 1.VII.1907 een vers 9 van Breda, 5.VII.1953 Volthe (Knoop), 9.VII.1893 een vers 3 van Houthem, dit en het © in Zoöl. Mus. Mogelijk is het eerste een laat ontpopt exemplaar van de eerste generatie en zijn de beide andere vroege vertegenwoordigers van de tweede. Waarschijnlijk zal op den duur de grens tussen beide generaties wel wegvallen.
Vindplaatsen. Dr.: Schoonlo, Hooghalen, Ruinen. Ov.: Balkbrug, Ommen, Colmschate, Volthe. Gdl.: Putten, Wiessel, Apeldoorn, Teuge, Wilp, Empe, Laag-Soeren, Wageningen; Ratum, Aalten. Utr.: Doorn. N.H.: Muiderberg, Overveen. Zl.: Westenschouwen. N.B.: Sint Michielsgestel, Oisterwijk, Best, Nuenen, Deurne. Lbg.: Griendsveen, Sevenum, Belfeld, Swalmen, Roggel, Maal- broek, Meinweg, Montfort, Stein, Heerlerbaan, Wijlre, Gerendal, Bunde, Cadier, Kannerbos, Sint Pieter, Sint Geertruid, Margraten, Slenaken, Vijlen, Vaals.
Variabiliteit. f. anastomosata Lempke, 1950. Een exemplaar met min of meer samengesmolten derde en vierde dwarslijn op de voorvleugels nog van Vijlen (Zoöl. Mus.).
Dwergen. Ommen (Huisenga); Venlo, Epen (Zoöl. Mus.); Vaals (Neijts).
Asthena anseraria Herrich-Schäffer. Tijdschr. Entom. 92 : 216; Cat. IX : (711). Het hoofdverbreidingsgebied in ons land is in elk geval het Zuidlimburgse Krijtdistrict. In de collecties bevindt zich echter weinig materiaal, wel een bewijs, dat de vlinder zelfs hier geen gewone verschijning is. Heel vreemd is de vangst van één exemplaar in het westen van het land.
Nog altijd geen nieuwe gegevens over de ons omringende gebieden. Lanaeken blijft dus nog steeds de enige bekende Belgische vindplaats.
Geen correctie op de vliegtijd.
Vindplaatsen. N.H.: Amsterdamse Bos, 15.VI.1954 (Peerdeman, met plantmateriaal mee- gekomen?). Lbg.: Gerendal, Geulem, Bunde, Cadier, Vijlen.